Saturday, June 26, 2010

રથયાત્રાઃ હવે માત્ર એક યાદગાર સંભારણું


અમદાવાદ, છેલ્લાં 133 વર્ષથી ઐતિહાસિક માર્ગ પરથી નીકળતી રથયાત્રામાં દર વર્ષે ભાગ લેતા કોટ વિસ્તારના રહેવાસીઓ ભલે હવે પૂર્વમાંથી પશ્ચિમ વિસ્તારમાં સ્થાયી થયા, પરંતુ ભગવાન જગન્નાથની રથયાત્રા તેમના માટે એક યાદગાર સંભાપણું છે. રથયાત્રા સાથેની ભૂતકાળની યાદોને ફરી તાજી કરવા પશ્ચિમ વિસ્તારમાં વસેલા મોટા ભાગના પરિવારો આજે પણ જગન્નાથની રથયાત્રામાં જોડાવવા તત્પર છે. બીજી તરફ અહીં એવા પણ ઘણા પરિવારો છે કે જેઓ શહેરના કોટ વિસ્તારમાં સગાસંબંધી ન હોવાને કારણે રથયાત્રામાં ભગવાનનાં દર્શન કરવાનો લાભ ઉઠાવી શકતા નથી. કોટ વિસ્તારમાં કોમી હુલ્લડથી મોટા ભાગના લોકોએ પોતાનાં ઘર વેચીને પરિવાર સાથે પશ્ચિમ વિસ્તારોમાં સ્થળાંતર કરી લીધું છે. પશ્ચિમ વિસ્તારમાં સ્થળાંતર કરી ચૂકેલા લોકો અનેક વર્ષોની રથયાત્રા સાથેની યાદોને વીસરી શક્તા નથી. આવા પશ્ચિમમાં સ્થાયી થયેલા લોકોને મળીને મેટ્રોએ રથયાત્રા અંગેના તેમના અભિપ્રાય મેળવ્યા.
બાળપણથી રથયાત્રા જોતા આવેલા દક્ષાબહેન જોષીનાં લગ્ન મુંબઇ થઇ જતાં તેમણે જમાલપુર પગથિયા પાસે આવેલી ખાંડની શેરીના નિવાસને અલવિદા કરી દેવી પડી હતી. બાળપણના રથયાત્રા સાથેના તેમનાં સ્મરણોને તાજાં કરતાં તેઓ જણાવે છે કે, "તે દિવસોમાં રથયાત્રાના પંદર દિવસો પહેલાંથી જાણે મોટો તહેવાર ન આવવાનો હોય તેવી રોનક અમારી શેરીમાં દેખાતી. અમે નાનાં બાળકો તો રથયાત્રા જ્યારથી શરૂ થાય ત્યારથી છેક અંત સુધી રથની સાથે ફરતાં. આજે તો આ વિસ્તારોમાં રથયાત્રા જોવા જવાય તેવી પરિસ્થિતિ જ નથી. તેથી હું મારા પરિવાર સાથે રથયાત્રા જોવા જતી નથી. ટી.વી. પર ભગવાનનાં દર્શન કરી છું. "
આવો જ અભિપ્રાય છે, હાલમાં નારણપુરા વિસ્તારમાં રહેતાં મંજુબહેનનો, તેમના લગ્ન આજથી 25 વર્ષ પહેલાં શાહપુર થયાં હતાં. મંજુબહેન કહે છે કે, "છલ્લા 20 વર્ષથી રથયાત્રા જોતી આવી છું. પહેલાના વખતની રથયાત્રાની વાત જ કાંઇ ઓર હતી. રથયાત્રા એટલે શાંતિનો પર્વ, પરંતુ રથયાત્રાના તહેવારોમાં અવારનવાર છવાતી તંગદિલી અને તોફાનોથી કંટાળીને અમે શાહપુર વિસ્તાર જ છોડી દીધો. આમ છતાં પણ વર્ષમાં એક વખત નીકળતી રથયાત્રાનાં દર્શન કર્યા વગર મને ચાલતું નથી, જો શ્ક્ય હશે તો ચોક્કસ આ વર્ષે અમે રથયાત્રા જોવા જઇશું."
દરિયાપુરમાં બાળપણ વિતાવનાર અને હાલમાં સેટેલાઇટ વિસ્તારમાં રહેતાં હસુમતી કાપડિયાને પોતાનો વિસ્તાર છોડવાનું દુઃખ હાલમાં પણ છે. ગોધરા કાંડ પછીનાં તોફાનોને કારણે તેમણે છોડવા પડેલા ઘરને તેઓ આજે પણ ભૂલી શક્યાં નથી. તેઓ કહે છે કે, "અમે રથયાત્રા માટે નવાં કપડાં સિવડાવતા હતા. તેમ જ રથયાત્રા સાથે જોડાયેલી એક પણ વસ્તુ જોવાની ન ચુકાય તે માટે રથયાત્રા પૂરી થયા પછી જ અમે જમતા હતા. મારો પરિવાર રથયાત્રા જોવા આવે કે ન આવે હું તો તે જોવા જવાની જ છું."

પિત્ઝા અને ઠંડા પીણા બાદ

નવી પેઢીને લાગ્યુ સોડા


પીવાનું ઘેલું


અમદાવાદ, ઉનાળો એની દજાડતી તાકાત સાથે પૂરેપૂરો પથરાઇ ચૂક્યો છે. તાપમાન જેમ વધતુ જાય છે એમ શરીર બહારથી અને અંદરથી ઠંડક માંગે છે. આ ઠંડક માટે શરીર અને મનનું સંતુંલન જાળવવું જરૂરી છે. એમાંયં અમદાવાદીઓ તો ખાણીપીણીમાં અવવ્લ છે, અત્યારે અમદાવાદના લગભગ દરેક વિસ્તારમાં નાના મોટા સોડાશોપના બોર્ડ લટકતા જોવા મળે છે, પિત્ઝા સાથે ઠંડા પીણાનાં ઓર્ડર આપતી નવી જનરેશન હવે સોડાશોપની બહાર લાઇન લગાવી રહી છે. અમદાવાદીઓનો ટેસ્ટ હવે બદલાઇ રહ્યો છે. જેમા વિવિધ ફ્લેવરવાળી સોડા લગભગ દરેક જગ્યાએ જોવા મળે છે.

વિવિધ ફ્લેવર વાળી સોડાની દરેક વિસ્તારમાં વધતી લોકપ્રિયતા



અમદાવાદમાં પૂર્વ વિસ્તારમાં આવેલા એક સોડાશોપના માલિક કહે છે કે, સોડાનો ધંધો એ મારા પિતાના વારસામાં મને મળ્યો છે. મારા પિતા 35 વર્ષથી સોડાનો ધંધો કરતાં હતા તેમણે એક નાની લારી થી શરૂઆત કરીને કમાણી કરી અને આજે આ સોડાશોપનો ધંધો જોરશોરથી ચાલી રહ્યો છે. અગાઉ અમે ગોળીવાળી સોડા વેચતા પણ હવે તે બંધ થઇ ગઇ છે. આજે બ્રાન્ડ નેમવાળા ઠંડાપીણા પીવવાનો ક્રેજ ઓસરી રહ્યો છે. તેઓ વધુમાં કહે છે મોટાભાગે સોડાનું વેચાણ અને સોડા પીવામાં સૌરાષ્ટ્ર વાસીઓનો કૈફ ત્રણ ગણો છે. પરંતુ આજે રાજકોટ, ભાવનગર, સુરતની સાથે અમદાવાદમાં લગભગ દરેક વિસ્તારમાં સોડા શોપ જોવા મળે છે. સોડાની બોટલીંગનું મશીન આશરે રૂ. 40,000નું આવે છે. આ મશીન કલાકે 500 બોટલ ભરી શકવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. મોટી દુકાનવાળાને આ મશીન પોસાય છે. પણ નાનાપાયે લારીગલ્લો કરવા ઇચ્છતા ધંધાદારી ને જરૂરિયાત મુજબ બોટલીંગ પ્લાન્ટવાળા પાસેથી સોડા મંગાવીલે છે. હાલ બજારમાં પાંચ રૂપિયાથી માંડીને પંદર રૂપિયાની સોડા મળે છે. અને અમારી રોજની ઘરાકી આવક દરરોજની 300 થી 350 રૂપિયા સુધીની છે.
અમદાવાદના ઘાટલોડીયા વિસ્તારમાં આવેલી એક સોડાશોપના માલિક ની દુકાનમાં અનેક ફ્લેવરવાળી વિવિધ રંગી સોડાનું વેચાણ એવુ તો થાય છે કે, માત્ર છ માસના ટુંકાગાળામાં એમની બીજી ત્રણ શાખા છે. તેઓ હોંશેહોંશે કહે છે કે, અમારે ત્યાં શરૂઆતથી જ લોકોની એવી તો ભીડ જમવા માંડીકે અમે નફો વધુ લેવા માટે નહીં પણ ઘરાકી થોડી ઘણી ઓછી થાય તે માટે વિવિધ ફ્લેવરવાળી સોડાનો ભાવ 1-1 રૂપિયો વધારવો પડેલો પણ અમારો એ આઇડિયા નિષ્ફળ નિવડ્યો ને અંતે અમારે સ્ટાફ વધારવો પડ્યો. તેઓ કહે છે સોડાનું વેચાણ સવારે 11 થી રાતના 11 સુધી થાય છે. સામાન્ય રીતે લીંબુસોડા, મસાલાસોડા વધુ હીટ છે. જેમાં એક રૂપિયાથી લઇ ચાર રૂપિયામાં કોઇપણ ફ્લેવરવાળી સોડા મળી રહે છે. અને દરરોજ સોડાના ગ્લાસનું વેચાણ આ 2,000 સુધી પહોંચી જાય છે. શનિ-રવિ વારમાં તો એટલી ભીડ જામે છે કે, તેને કાબુમાં રાખવા સિક્યોરીટી રાખવી પડે છે. સોડાશોપમાં નિયમીત આવતા પારૂલબહેન કહે છ કે, અમદાવાદમાં જ્યાં ઘણી જગ્યાએ ચાર થી લઇને આઠ રૂપિયામાં સોડા મળતી હોય ત્યાં આટલી સસ્તી સોડા મળે તે આશ્ચર્ય છે. મને અને મારા બે બાળકોને અહીં કોઇપણ ફ્લેવરમાં એટલી મજેદાર સોડા મળી રહે છે કે જેનાથી બીજે ક્યાંય જવાની જરૂર પડતી નથી. પારૂલ બહેન કહે છે કે, કેટલીક સોડામાં જંતુનાશકો વધુ હોવાના અનેક દાખલાઓ જોવા મળ્યા છે ત્યારે આપણી નજર સામે શુદ્ધ પાણીમાંથી બનાવેલો સોડાનો ગ્લાસ પીવો એજ સમજદારી છે !
જજીસબંગ્લો રોજ પર આવેલી એક સોડાશોપ જે કિશોરભાઇની માલિકીની છે. જેમાં કિશોરભાઇ સોડા રિક્ષા લઇને ઉભા રહે છે. અને તેમને ત્યાં 18 જાતની સોડા મળે છે. જેમાં ચટપટા અને કપલ સોડામાં તેમની માસ્ટરી છે. ચટપટા સોડા હજમાહજમ જેવી લાગે છે, જ્યારે કપલસોડામાં બે સોડાનું મિશ્રણ આવે છે. કિશોરભાઇ છાતી ઠોકીને કહે છે કે, આ બંન્ને સોડા મારા અને મારા ભાઇ સિવાય કોઇ બનાવી ન શકે. તેઓ 14 વર્ષની ઉંમર થી જ પોતાના ભાઇની સોડાની લારી પર પાતાના કરિયરની શરૂઆત કરી. અને આજે સોડાનો ધંધો તે પોતે સંભાળી રહ્યા છે. તેઓ કહે છે ઠંડા પીણામાં તેની જાળવણી માટે પ્રિઝર્વેટીવ હોય તે શરીરને નુકશાન કરી શકે ત્યારે સોડામાં નુકશાનનો ભય રહેતો નથી. તેમાં ચોખ્ખું પાણી હોય, લીંબુ હોય, મસાલો હોય અને ગેસ હોય એટલે ગ્રાહકને સામે સોડા તૈયાર.


સોડાની વિવિધ ફ્લેવર



અમદાવાદ, મેંગો, બનાના, જીંજર, પાઇનેપલ, ગ્રીન મેંગો, ક્રિમ, સોડાપપૈયા, બ્લુબેરી, જલજીરા, લેમન, ગ્રેપ, કાલાખટ્ટા, વેનિલા, ફ્રુટ બિયર, ડાયજેસ્ટ સોડા, સ્ટ્રોબેરી, સેવન અપ, મિંટ અને કોક.

70 વર્ષથી જાદુના પ્રયોગો રજુ કરી રહેલા જાદુગર કે.લાલનો 22 હજાર પ્રયોગો રજુ કરવાનો વલ્ર્ડ રેકોર્ડ


અમદાવાદ, છલ્લા સીતેર વર્ષથી ભારતભરમાં અને વિશ્વના લગભગ તમામ દેશોના મુખ્ય શહેરોમાં જાદુના અદ્દભુત અવનવા અને હેરત પમાડે તેવા આધુનિક જાદુના પ્રયોગો રજુ કરીને આજે કે.લાલ એટલે જાદુની દુનિયામાં શહેનશાહ અને ભિષ્મ પિતામહનું બિરૂદ આદર સાથે મેળવી ચૂક્યા છે.
આપણા કાઠીયાવાડનું ગૌરવ કહી શકાય તેવા આ જાદુ સમ્રાટ કે.લાલ તથા તેમના સુપુત્ર જાદુગર જુનિયર કે.લાલ (હર્ષદભાઇ)એ મુલાકાતમાં તેમની આ સફળ યાત્રાના અનેક સારા નપસાં અનુભવો-પ્રસંગોને યાદ કરી વર્ણવ્યા હતાં. કે.લાલે 1940માં અર્થાત આજથી 70 વર્ષ અગાઉ માત્ર 17 વર્ષની ઉમરથી જાદુના પ્રયોગો શરૂ કર્યા હતાં. 1944માં કોલકતામાં જાદુગરોના અધિવાશનમાં હાજરી આપનાપ તેઓ સૌથી નાની વયના જાદુગર હતાં તે વખતે તેમણે જાદુના પ્રયોગો લોકો સમક્ષ રજુ કરવા માટેના કેટલાંક સૂચનો કર્યા હતાં. જેમકે માત્ર કાળાં કપડા પહેરવા, ડરાવે તેવી સ્પીચ ન આપવી, લોકેન અંધશ્રધ્ધાથી દૂર રાખી સમાજ સુધારણાના સંદેશ આપવા વગેરે અને કે.લાલ આજદિન સુધી આ આદર્શોને સાથે રાખીને જાદુના પ્રયોગો રજુ કરી રહ્યા છે. કે.લાલ આજે 86 વર્ષના છે છતાં યુવાનોને શરમાવે તેવી સ્ફૂર્તિ અને ટાઇમીંગ સાથે સ્ટેજ પર પરફોમન્સ રજુ કરી રહ્યા છે. અત્યાર સુધીમાં તેમણે 21,900થી વધુ વન મેન શો જેવા જાદુના પ્રયોગો રજુ કરી વલ્ર્ડ રેકોર્ડ પ્રસ્થાપિત કર્યો છે. સાઉન્ડ ઓફ મ્યુઝીક ઓરકેસ્ટ્રાનો 21,500 શો રજુ કરવાનો રેકોર્ડ કે.લાલ ક્યારનો તોડી નાંખ્યો છે. તેમની આ સફળ કારકિર્દી માટે કે.લાલે ઇશ્વર પ્રત્યેની અતુટ શ્રધ્ધા અને ભક્તિને કારણભૂત ગણાવ્યા છે. તેમના પિતા લાલચંદભાઇ તથા આખો પરિવાર ચુસ્ત ગાંધીવાદી વિચારસરણી ધરાવે છે. અને તેના પરિણામે આજે જુનિયર કે.લાલે સ્ટેજપર મહાત્મા ગાંધીના વ્યસન મુક્તિના સંદેશાને જાદુના પ્રયોગો રૂપે રજુ કરી એક અનોખી કેડી કંડારી છે.
જાદુગર કે.લાલે ગૌરવભેર જણાવ્યું હતું કે જાદુના પ્રયોગો અગાઉ શેરી ગલીઓમાં મદારીઓ દ્વારા રજુ થતાં હતાં કે.લાલે આ જાદુકલાને સ્ટેજ પર રજુ કરી તેને અનેરૂં મહત્વ આપ્યું અને તેના પરિણામે આજે દેશભરમાં પાંચ હજારથી વધુ નાના-મોટા જાદુગરો જાદુ કલાના પ્રયોગો રજુ કરી રોજી રોટી મેળવી રહ્યા છે.
જાદુગર કે.લાલે ભારતના લગભગ તમામના મોટા શહેરોમાં તેમજ વિશ્વના અનેક દેશોમાં તેમની કલા દર્શાવી છે છતાં ભારતીય સંસ્કૃતિને કડક પણે વળગી રહ્યા છે. ભારતનું ગૌરવ જાળવવા માટે ક્યારેય કોઇ દબાણ કે લાલને વશ થયા નથી કે કોઇ સમાધાન કર્યું નથી.
જાપાનમાં તેમણે 18 વખત પ્રવાસો કરીને નવ વર્ષ જેવા લાંબા સમય માટે 3200 જેટલા શો કર્યા છે. તેમને પ્રતિષ્ઠિત મેરેલીન એવોર્ડ લાસવેગાસમાં એનાયત થયો છે. જાપાનના વડાપ્રધાનના હસ્તે તેમનું વિશેષ સન્માન થયું હતું અને જાપાનની પાર્લામેન્ટમાં સભ્યો માટે તેમના જાદુના પ્રયોગો રજુ કરવા માટે ખાસ શો યોજયો હતો. સૌથી મોટી વયે અવિરત પણે સ્ટેજ શો/જાદુના પ્રયોગો કરવાનો રેકોર્ડ પણ કે.લાલ ધરાવે છે.
કે.લાલ અને જુનિયર કે.લાલ દ્વારા સ્ટેજ પરથી રજુ થતાં હેરતભર્યા પ્રયોગોમાં સ્ટેચ્યુ ઓફ લીબર્ટીનું વિશાળ કદનું પુતળું પલવારમાં પ્રથમ અડધું અને ત્યાર ફછી આંખેઆખું ગુમ કરી દેવું, મેજીશ્યન કટીંગની રૂવાડા ઉભી કરી દેતી આઇટમ, હ્યુડીની બોક્સની ગજબના ટાઇમીંગ સાથેની અદભુત આઇટમ વખતે થોડીવાર માટે આખા ઓડીટોરીયમમાં પીનડ્રોપ સાયલન્સ છવાઇ જાય.. અને જેવી આઇટમ પૂરી થાય કે પ્રેક્ષકો આપોઆપ તાળીઓ પાડી ઉઠે અને આખો હોલ તાળીઓ અને ચીચીયારીથી ગુંજી ઉઠે તેવી કમાલ અહી જોવા મળે છે.
આ ઉપરાંત 45 ફુટ લાંબા ડ્રેગન સાથે જાદુગરની લડાઇ, જાદુગરનું ગૂમ થઇને માત્ર એક જ સેકન્ડમાં ઓડીયન્સ માંથી પ્રગટ થવું, બોટમાંથી પળવારમાં શીશ મહેલ બનાવી દેવો જેવા અનેક નવા પ્રયોગો કે.લાલ રજુ કરી રહ્યા છે. પૂ. ગાંધી બાપુને સ્ટેજ પર લાવી સંદેશો આપવાની આઇટમ સાવ નવી જ છે અને તેના દ્વારા યુવા પેઢીને દારૂ, ગુટકાના વ્યસનથી દૂર રહેવાની પ્રેરણાદાયી સંદેશો આપીને કે.લાલે જાદુના પ્રયોગોની સાથે સાથે સમાજ સુધારણાની પોતાની પ્રવૃત્તિ દર્શાવી છે. બે અલગ અલગ રંગના કપડાં પહેરેલી છોકરીઓના શરીરના બે ટુકડા કરી અલગ અલગ ભાગને જોડવાની આઇટમ પણ ભારે અચંબો પમાડે તેવી છે. સમગ્ર શો દરમ્યાન અદ્દભુત સ્ટેજ સજાવટ, દરેક આઇટમને અનુકુળ લાઇટીંગ, મ્યુઝીક અને હાઇફાઇ સાઉન્ડ સીસ્ટમ દાદ માંગી લ્યે તેવા છે. તેમાં ય જાદુગર કે.લાલ, જુનિયર કે.લાલ તથા સાથી કલાકારોના ભવ્ય કોસ્ચ્યુમના કારણે આખો શો અન્ય જાદુગરના કાર્યક્રમોથી એક અલગ અને ઉચ્ચસ્તરનો બની રહ્યો છે. જાદુની આઇટમો રજુ કરતી વેળાએ તો ટાઇમીંગનું ચરળતાનું મહત્વ હોય જ પણ સમગ્ર શો માં એક પછી એક આઇટમો કોઇપણ જાતના બીનજરૂરી વિલંબ કે બ્રક વગર રજુ કરવાની માહિરતા પણ કે.લાલે દર્શાવી છે.
જાદુગર સમ્રાટ કે.લાલના જાદુના પ્રયોગો માટે એક જ શબ્દમાં પ્રતિભાવ રજુ કરવો હોય તો કહી શકાય કે અદ્દભુત...!

સુરતનો મૌનીલ 30 વર્ષની વયે અમેરિકાની યુનિવર્સિટીમાં એકઝીકયુટીવ ડિરેકટર બન્યો


સુરત, અમેરિકાની યુનિવર્સિટી ઓફ ઇલીનોઇસ, શિકાગોમાં 30 વર્ષની યુવાન વયે સુરતના મૌનીલ ધનંજય દેસાઇની એક ઝીકયુટીવ ડીરેકટર તરીકે પસંદગી થઇ છે.
અત્યંત મેધાવી કારકિર્દી ધરાવનાર મૌનીલ દેસાઇ સુરતની એસવીઆર એન્જીનીયરીંગ કોલેજમાંથી બી.ઇ. (ઇલેક્ટ્રીકલ) થઇ વધુ અભ્યાસ અર્થે યુ.એસ.એ. જઇ ત્યાં એમ.એસ. (ઇલે. એન્ડ. કોમ્પ્યુટર એન્જીનીયરીંગ) કર્યુ. 2005માં યુ.આઇ.સી. માં ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ સ્પેશિયાલીસ્ટ તરીકે જોડાયા. 6 થી 7 મહિનામાંજ આઇ.ટી. મેનેજર બન્યા અને પોતાની ઇન્ટેલીજન્સ કામ પ્રત્યેની નિષ્ઠા અને ઉકેલને ધ્યાનમાં લઇ 2007માં એસોસીએટ ડીરેક્ટર તરીકે પસંદ થયા. રિસર્ચ ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમમાં અને ડેવલપમેન્ટમાં ઊંડો રસ લઇ, દરેક પ્રોબ્લેમનું સોલ્યુસન ન મળે ત્યાં સુધી લાગી રહેવાના એમના સ્વભાવને લીધે આજે તેઓ એકઝીકયુટીવ ડીરેકટર તરીકે પસંદ થયા છે. પાંચ વર્ષના ટુંકા સમય ગાળા દરમિયાન આ પોષ્ટ પર પહોંચનાર તેઓ સૌથી યુવાન ગુજરાતી-સુરતી છે.

Wednesday, June 23, 2010

વિશ્વના ફાર્મા ઉદ્યોગમાં ઝળકતું ગુજરાતીનું નામ-પંકજ પટેલ

1995ની સાલમાં ઝાયડસ જૂથનું વાર્ષિક ટર્નઓવર રૂ.250 કરોડ હતું તે આજે રૂ. 3700 કરોડ પહોંચી ગયું છે.


'ઝાયડસ કેડિયા' એ માત્ર ગુજરાતના નહીં, સમગ્ર દેશના ફાર્માસ્યુટિકલ ઉદ્યોગનું ખૂબ ઝળકતું નામ છે અને તેના આત્મા છે-પંકજ રમણભાઇ પટેલ. ભારતીય ફાર્મા ઉદ્યોગમાં 30 વર્ષનો અનુભવ ધરાવતા પંકજ પટેલ સંશોધન અને ટેફનો-કમર્શિયલ બાબતોના નિષ્ણાત છે. અત્યાર સુધીમાં 50 જેટલા સંશોધન-પેપર પ્રકાશિત કરી ચૂક્યા છે. ઝાયડસ કેડિલાના અધ્યક્ષ અને મૅનેજિંગ ડિરેક્ટર તરીકે તેમણે ખૂબ ઝડપથી કંપનીને ફાર્મા ઉદ્યોગની ટોચે બેસાડી દીધી છે. 1995ની સાલમાં ઝાયડસ જૂથનું વાર્ષિક ટર્નઓવર રૂ. 250 કરોડ હતું તે આજે રૂ. 3700 કરોડ ઉપર પહોંચી ગયું છે. 2010-11ના ચાલુ વર્ષમાં તો કંપની 'બિલિયન ડૉલર લીગ' (અબજો ડૉલરમાં કામ કરતી કંપનીઓના જૂથ)માં જોડાઇ જશે એવી અપેક્ષા છે. 2020ની સાલ સુધીમાં એ 'ગ્લોબલ રિસર્ચ ડ્રીવર કંપની' એટલે કે સંપૂર્ણ વૈશ્વિક સંશોધન પર ચાલતી કંપની થઈ જશે.
પંકજ પટેલની સંશોધનાત્મક ધંધાકીય પદ્ધતિઓ અને આગવી વ્યૂહરચનાની ધીંગી સફળતાએ ઝાયડસને સમગ્ર દુનિયાના ફાર્મા ઉદ્યોગમાં માનભર્યું સ્થાન અપાવી દીધું છે. અમેરિકા, યુરોપ, લેટિન અમેરિકા, જાપાન એ અન્ય દેશોમાં ઝાયડસનો પથારો મજબૂત રીતે વિસ્તારતો રહ્યો છે. ભારતનાં પાંચ રાજ્યોમાં ઝાયડસના ઉત્પાદન એકમો ફેલાયા છે અને તેમાં ઉત્તમ પ્રકારની ઉત્પાદન-પ્રક્રિયાઓનો આવિષ્કાર થયો છે. ઝાયડસ જૂથે વિશ્વની મોટી મોટી ફાર્મા કંપનીઓ-હોસ્પીરા, નાયકોમ્ડ, બોહરિંગર, ઇંજલહીમ, ઇલી લીલી, બાયર શેરિંગ ફાર્મા, એબટ અને મેડોસ સાથે જોડાણો સાધ્યા છે. સંશોધન ક્ષેત્રે વધુમાં વધુ રોકાણ કરવામાં કંપની આગળ છે. ભારતની ટોચની 300 ફાર્માસ્યુટિકલ બ્રાન્ડમાં 16 બ્રાન્ડ ઝાયડસની છે.
આ બધું જ કંપનીના સર્વેસર્વા પંકજ પટેલની દીર્ઘદ્દષ્ટી અને સ્વપ્નને સાકાર કરવાની કાબેલિયતને આભારી છે. આ જ કારણે ફેડરેશન ઑફ ઇન્ડિયન ઇન્ડસ્ટ્રી ઍન્ડ ઇકોનોમિસ્ટસ (એફઆઇઆઇઇ)નો 2004નો 'ફાર્મા મૅન ઑફ ધ યર' એવોર્ડ તેમને એનાયત થયો. 2009ના વર્ષમાં તેઓ 'ઇ ઍન્ડ વાય ઍન્ટ્રપ્રેન્યોર ઑફ ધ યર-લાઇફ સાયન્સીસ એવોર્ડ મેળવી ચૂક્યા છે. પટેલ અનેક અગ્રીમ ફાર્માસ્યુટિકલ કૉલેજો અને મૅનેજમેન્ટ સંસ્થાઓની એકેડેમિક કાઉન્સિલ અને સલાહકાર સમિતિઓમાં સ્થાન શોભાવે છે.
વિવિધ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ સાથે સક્રિય રીતે સંકળાયેલા છે. હાલમાં તેઓ ઇન્ડિયન ફાર્માસ્યુટિકલ એલાયન્સના પ્રમુખ તેમજ ફેડરેશન ઑફ ઇન્ડિયન ચેમ્બર ઑફ કોમર્સ ઍન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રી (ગુજરાત રાજ્ય કાઉન્સિલ)ના અધ્યક્ષ છે. તેઓ ગુજરાત કૅન્સર સોસાયટીના ઍક્ઝિક્યુટિવ અધ્યક્ષ તેમજ ગુજરાત કૅન્સર ઍન્ડ રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટયૂટના અધ્યક્ષ છે. અમદાવાદ મૅનેજમેન્ટ ઍસોસિયેશનના પ્રમુખ તેમજ ગુજરાત યુનિવર્સિટીના ગવર્નિંગ બોર્ડમાં પણ તેઓ સ્થાન શોભાવી રહ્યા છે.

50 વર્ષ પહેલાં રતનપોળની સાંકડી ગલીમાંથી રથયાત્રા પસાર થતી હતી
અમદાવાદ, 133 વર્ષ શહેરમાં રથયાત્રાની પરંપરા ચાલી આવી છે અને આટલાં વર્ષોમાં રથયાત્રાના ઉત્સવમાં અનેક પરિવર્તનો આવ્યાં છે. પરંતુ હવે રથયાત્રા શહેરના ઉત્સવની સાથે એક પ્રતિષ્ઠાનો પ્રશ્ન પણ બની ચૂકી છે. અઠવાડિયા પૂર્વે જ શહેરમાં લશ્કરનો કાફલો ઠલવાય છે. રાત-દિવસ કોમ્બિંગ ચાલે એટલું જ નહીં રથયાત્રાના દિવસે સિટી વિસ્તારની ચારે તરફ ચાંપતો બંદોબસ્ત ગોઠવાય છે. સુરક્ષાકર્મીઓથી ભગવાન જગન્નાથજીનો રથ પણ ઘેરાઇ જાય છે. ભક્તજનોની સંખ્યા જેટલા લશ્કરના જવાનો, બુલેટથી ભરેલી મશીનગન અને જય જયકારના નાદમાં છૂપો સન્નાટો....
તો પચાસ વર્ષ પહેલાં રથયાત્રાનો દબદબો કેવો હશે ! ભગવાન જગન્નાથ, બહેન સુભદ્રા અને બલરામ રથયાત્રાના દિવસે સામેથી ભક્તજનોને દર્શન આપવા શહેરના મુખ્ય રોડ ઉપરથી પસાર થતાં અને હજારોની સંખ્યામાં એકત્ર થયેલા ભાવિકો માટે દર્શનનો લહાવો એક ઉત્સવ બની જતો. તે સમયે રથયાત્રા શહેરના પ્રેમ દરવાજા, દિલ્હી દરવાજા, માધુપુરા માર્કેટ અને ભરચક રતનપોળ થઇને પસાર થતી હતી. આ વાતનો ઉલ્લેખ ડૉ. રિઝવાન કાદરીના પુસ્તક 'અમદાવાદ અતીતના આયનામાં' થયો છે. રથયાત્રાના અનેક રસ્તાઓ બદલાયા તે અંગે જાણકારો કહે છે કે, સમય જતાં શહેરના અનેક રસ્તાઓ વાહનોની અવરજવરના કારણે સાંકડા પડવા લાગ્યા જેના કારણે રથયાત્રા નીકળવામાં વિલંબ થતો હતો. તે સમયે દરેક કોમ અને ધર્મના લોકો રથયાત્રામાં જોડાતા. કારણ કે રથયાત્રા શહેરનો સહિયારો ઉત્સવ હતો. પરંતુ વર્ષો જતાં શહેરની કોમી વિખવાદની છબી રથયાત્રાને આડે આવી અને જૂના શહેરના અનેક વિસ્તારોમાંથી રથયત્રાનો રસ્તો બદલાઇ ગયો.
રથયાત્રામાં જોવા મળતી અખાડા પ્રવૃત્તિ પણ આઝાદીના સમયમાં શરૂ થઇ હતી. તે પહેલાં યોજાતી યાત્રામાં રથ, કેટલાક ગજરાજો, ભજન મંડળીઓ અને બેન્ડ હતાં. પરંતુ ત્યાર પછી અંખાડા અને લાઇનબંધ ટ્રકોનો સમાવેશ થયો. શહેરના જુદા-જુદા વિસ્તારોમાં રથયાત્રાના સ્વાગત માટે અનેક સ્થળોએ અંગ્રેજોથી ડર્યા વગર ત્રિરંગો લહેરાવાતો હતો. આ વાતનો ઉલ્લેખ પણ પુસ્તકમાં થયો છે. જ્યારે રથયાત્રા દરમિયાન સુરક્ષાવ્યવસ્થા અંગેની નોંધ કોઇ પણ પુસ્તકમાં લેવાઇ નથી. જાણકારો કહે છે કે, તે સમયે ચડ્ડીધારી પોલીસનો બંદોબસ્ત રહેતો હતો. પરંતુ 1969માં થયેલાં કોમી રમખાણો પછી લશ્કરની મદદ લેવામાં આવી હતી. ભલે હવે ટી.વી. ઉપર રથયાત્રા બતાવવામાં આવતી હોય તેમ છતાં દર વર્ષે ભગવાનનાં દર્શન કરવા લોકોની સંખ્યામાં વધારો થતો જ રહ્યો છે.

1947 પહેલાંનો રથયાત્રાનો રૂટ...
1947માં ભારતને આઝાદી મળી તે પહેલાં રથયાત્રા જમાલપુર મંદિરેથી નીકળી કેલિકો મિલ થઇ ગીતા મંદિરના રસ્તેથી રાયપુર, ખાડિયા, કાળુપુર પુલ થઇ સરસપુર ખાતેના વિરામસ્થળે પહોંચતી. ત્યાં થોડોક વખત વિરામ કર્યા બાદ રથયાત્રા પ્રમ દરવાજા, દરિયાપુર દરવાજા, દરિયાપુર, માધુપુરા, દિલ્હી દરવાજા, દિલ્હીચકલા, ઘીકાંટા, કૃષ્ણ સિનેમા આગળ થઇને રતનપોળ જેવી સાંકડી પોળમાં દાખલ થતી. રતનપોળના નાકેથી ફુવારા, ફુવારાથી ચાંદલા ઓળ, સાંકડી શેરી, રાયપુર દરવાજા, ગીતા મંદિર થઇ સાંજે પરત ફરતી.

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામે

સુભદ્રાના રક્ષણ માટે દ્વારાકાથી

રથયાત્રા કાઢી હતી
રથયાત્રાનો રસપ્રદ ઇતિહાસ
એ જમાનામાં પણ સ્ત્રીઓના અપહરણનો ભય સતત રહેતો હતો પુરૂષોની સરખામણીએ સ્ત્રીઓની ઓછી સંખ્યા હતી
અમદાવાદ, અમદાવાદમાં 'જય રણછોડ, માખણ ચોર'ના ગગનભેદી નારાઓ વચ્ચે સુપ્રસિધ્ધ જગન્નાથ ભગવાનના મંદિરેથી ભવ્ય ઐતિહાસિક રથયાત્રા નીકળનારી છે ત્યારે આ રથયાત્રાનો પૌરાણિક ઇતિહાસ શું હતો તેની રસપ્રદ વિગતો એક સંશોધનમાં બહાર આવી છે.
વાસ્તવમાં અસલ રથયાત્રા હજારો વર્ષ પહેલાં ગુજરાતના પ્રસિધ્ધ તીર્થધામ દ્વારકાથી બે કિ.મી. દૂર આવેલા ઐતિહાસિક રૈવતક પર્વત સુધી નીકળી હતી અને વિશેષ કરીને તો ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને તેમના માટાભાઇ શ્રી બલરામે તેની બહેન સુભદ્રા માટે સુયોગ્ય પતિની શોધના હેતુ માટે આ રથયાત્રા કાઢી હતી એવો પુરાવગ્રંથોમાં ઉલ્લેખ જોવા મળ્યો છે. આ પ્રસંગથી ભારતમાં રથયાત્રાનો તહેવાર દર વર્ષે ઉજવાય છે.
ગુજરાતના ઇતિહાસવિદ ડૉ. કે.સી. સગર જ્યારે જામનગરમાં કલેક્ટર હતા ત્યારે તેમણે આ દિશામાં મહત્વનું સંશોધન કરેલું છે. તેમણે આ પુરાણી અસલ રથયાત્રા જે દ્વારકાથી રૈવતક પર્વત સુધી નીકળી હતી તે રૂટ પર રથના પૈડાંના નિશાન પણ શોધી કાઢયાનો દાવો કર્યો છે.
રથયાત્રાનું મહત્વ ભારતમાં જગન્નાથપુરી અને ગુજરાતમાં વિશેષ છે. જગન્નાથપુરીમાં તો શ્રધ્ધાળુ ભક્તો રથના પૈડાં નીચે પડતું મૂકી પોતાને મોક્ષ મેળવવાની પણ આકાંક્ષા રાખે છે!
દ્વારકા ખાતે જ્યારે ભગવાન કૃષ્ણની બહેન સુભદ્રા યુવાન થઇ ત્યારે રીત-રિવાજ મુજબ તેના માટે યોગ્ય પતિ મેળવવા રૈવતક પર્વત પાસે આવેલા વિશાળ વટવૃક્ષની પુજા કરવાની ઇચ્છા તેને થઇ અને ત્યારે મોટાભાઇ બલરામ અને શ્રીકૃષ્ણએ સુભદ્રાના રક્ષણ માટે રથયાત્રાનું આયોજન કર્યું હતું! રાજા ઉગ્રસેનના જણાવ્યા મુજબ આ અસલ રથયાત્રા વખતે બલરામના રથને સૌથી આગળ, બહેન સુભદ્રાનો રથ વચ્ચે અને શ્રીકૃષ્ણના રથને સૌથી પાછળ રાખવામાં આવ્યો હતો. આ મુજબ રથો રાખવા પાછળનો આશય સુભદ્રાનું રક્ષણ કરવાનો હતો. મહાભારત અને અન્ય પુરાગ્રંથોમાં આ બાબતનો ઉલ્લેખ પણ છે.
રથયાત્રા વિષે જે પૌરાણિક ધર્મકથા પ્રચલિત છે તે વિષે હરિવંશ પુરાણ તથા ભાગવત પુરાણમાં પણ વિસ્તૃત વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે. જે મુજબ રથયાત્રાનો સાચો ઉદ્દેશ વિવાહ યોગ્ય કુમારિકાઓ કે જે બહેન અથવા પુત્રી હોય તેનું કોઇ અયોગ્ય વ્યક્તિ અપહરણ કરીને ઉઠાવી લઇ જઇ ન શકે, તેથી તેને આ રીતે રક્ષણ પૂરૂં પાડવાનો હતો!... આજે પણ ભારતમાં જ્યારે જ્યારે રથયાત્રા નીકળે છે ત્યારે રથોની ગોઠવણી પુરાણીકાળ જેવી જ કરવામાં આવે છે અને સુભદ્રાનો રથ વચ્ચે જ રાખવામાં આવે છે તે આના પરથી ફલિત થાય છે.
આ પાર્શ્ચભુમિકાને આજના યુગ સાથે સરખાવીએ તો ઘણી અબળાઓ કે જે બહેન કે પુત્રી સ્વરૂપમાં હોય છે તેનું અપહરણ થઇ જાય છે ત્યારે તેમને રક્ષણ અપાતું નથી એ એક ભારે કમનસીબી છે.
આ પુરાણી રથયાત્રા ભારતમાં હજારો વર્ષ પહેલાં પ્રવર્તી રહેલી સામાજીક, રાજકીય અને ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ પર પણ પ્રકાશ પાડે છે. પ્રાચીન કાળમાં જ્યારે સમગ્ર દેશ જંગલો તથા રણપ્રદેશમાં છવાયેલો હતો ત્યારે માનવ વસ્તી ઓછી હતી અને જંગલી હિંસક પ્રાણીઓ ઠેર-ઠેર ભટકતા હતા. એટલું જ નહિ અસામાજીક તત્વોનું જોર પણ ઘણું હતું. તે વખતે કન્યાઓના અપહરણના કિસ્સા વધુ બનતા હતા. આશ્ચર્યની બાબત તો એવી હતી કે એ વખતે કન્યાનું બળજબરીપૂર્વક અપહરણ કરનારને આવી કન્યા સાથેએના વિવાહ (લગ્ન)ને ધાર્મિક માન્યતા પણ મળી જતી હતી!!....
મહાભરતના દ્વાપરકાળમાં પુરૂષ અને મહિલાઓ વચ્ચેના પ્રમાણમાં ભારે તફાવત હતો. એટલે કે દર હજાર પુરૂષે સ્ત્રીઓનું પ્રમાણ ખૂબ ઓછું હતું. તેથી સ્ત્રીઓ અસુરક્ષિત રહેતી હતી એમ મનાતું હતું. સ્ત્રીઓની ઓછી સંખ્યા માટેનું એક કારણે એ પણ હતું કે એ જમાનામાં ખાસ કરીને રાજા-મહારાજાઓ એક કરતા વધુ સ્ત્રીઓને પોતાની રાણી બનાવતા હતા. ઉદાહરણરૂપે ખુદ શ્રીકૃષ્ણને આઠ પત્નીઓ હતી તો નરકાસુર નામના આદિવાસી રાજાએ 16 હજાર કન્યાઓ સાથે લગ્ન કર્યા હતા!!
એ જમાનામાં પણ કન્યાઓને "દૂધ પીતી" કરવાનો રિવાજ હતો! એટલે નવી જન્મેલી બાળકીઓને મારી નંખાતી હતી. આ સિવાય પુખ્ત ઉમરની કન્યાઓને અપહરણ થવા ઉપરાંત જંગલી જાનવરોનો પણ ભય રહેતો હતો, અને તેનો ભોગ બનેતી હતી. જ્યારે ભારત પર આક્રમણ કરનારા ઘણા ક્રૂર વિદેશી આક્રમકો કે રાજાઓ સ્ત્રીઓની પણ હત્યા કરતા હતા.... આમ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ અને બલરામે સ્ત્રી જાતિના રક્ષણ માટે રથયાત્રા કાઢી હતી તે બાબત આજે પણ એટલી જ પ્રસ્તુત બની રહે છે.

Monday, June 14, 2010

ભગવાન જગન્નાથની અપૂર્ણ મૂર્તિની દિવ્યકથા

આગામી 13 જુલાઇએ ભગવાન જગન્નાથની રથયાત્રા સમસ્ત ગુજરાતમાં યોજાશે. ખાસ કરીને અમદાવાદ શહેરની રથયાત્રા વિશેષ શ્રધ્ધાનું કેન્દ્ર બને છે. આ પરંપરા ઓરિસ્સામાં આવેલાં જગવિખ્યાત જગન્નાખપૂરીની રથયાત્રા સાથે સંકળાયેલી જણાય છે. પૂરીમાં હજારો વર્ષ પહેલાં બંધાયેલા ભગવાન જગન્નાથના ભવ્ય, વિશાળ અને શિલ્પસૌંદર્યથી સભર મંદિરની આભા આજે એચલી જ તેજોજ્વલ્લ છે. પૂરીના આ મંદિરમાં પ્રતિષ્ઠિત જગન્નાથની અપૂર્ણ મૂર્તિ પાછળની કથા ખુબજ રસપ્રદ અને જ્ઞાનપ્રદ છે. કારણ કે આ કથામાં માનવીના અહંકાર, અહંકારની ગ્લાની, ભાવ-ભક્તિ અને અથાગ કર્મયોગનો સુંદર બોધ રહેલો છે.
સ્વાધ્યાય પ્રવૃત્તિના પ્રણેતા આદરણીય પૂ. પાંડુરંગ શાસ્ત્રીજી આ કથાને તેમનો મૌલીક અને અવલૌકિક જ્ઞાનસ્પર્શ આપતા કહે છે કે આટલા ભવ્ય અને સુંદર મંદિરમાં ભગવાનની મૂર્તિ લાકડાની અને તે પણ હાથ-પગ વગરની છે ! આવું કેમ બન્યું હશે તે જરા ઊંડાણની સમજવું પડશે.
હજારો વર્ષ પહેલા પૂરીમાં ઇન્દ્રદ્યુમ્ન નામના રાજાનું શાસન હતું. તેણે અતિશય સુંદર, મનોહારીપ્રાસાદોવાળી આ નગરીનું નિર્માણ કર્યું ત્યારે તેને વિચાર આવ્યો કે આવી સુંદર નાગરીમાં એક ઉત્કૃષ્ટ મંદિર પણ હોવું જોઇએ. રાજાએ લાખો રૂપિયા ખર્ચીને, ગામે ગામથી ઉત્તરમ શિલ્પીઓને બોલાવી એક અદભૂત મંદિર બનાવવા તેઓને આદેશ આપ્યો. શિલ્પકારોએ રાત-દિવસ શ્રમ કરી, સોનાના ફૂલો અને હીરા-માણેક જડિત, જોનારને આંજી દે તેવું જળહળ મંદિર ખડું કરી દીધું. એક દિવસ એક બ્રાભ્હ મુસાફરી કરતો આ મંદિરમાં આવ્યો. તેણે રાજા પાસે આવી મંદિરના ખૂબ વખાણ કર્યા અને પછી ધીમેથી પૂછ્યું, "આવા સુંદર મંદિરમાં મૂર્તિ કોની બેસાડશો ?" રાજા થોડો જંખવાણો પડ્યો. તેણે કહ્યું "આ વિશે તો મેં વિચાર્યું જ નથી" ત્યારે તેણે નીલાચળ પર્વતમાં સ્થિત નીલમાધવની મૂર્તિ સ્થાપવા સૂચન કર્યું. રાજાએ વિદ્યાપતિ નામના બુધ્ધિશાળી જાસુસને આ મૂર્તિ લાવવાનું કામ સોંપ્યું. વિદ્યાપતિ નીલાચળ પર્વત પહોંચ્યો ત્યારે ખબર પડી કે ત્યાં વસતા શબરોનો સરદાર વિશ્વાવસુએ જ આ મૂર્તિની પૂજા કરતો હતો. બીજા કોઇને તેની ખબર પણ ન હતી. વિદ્યાપતિએ વિશ્વાવસુની યુવાન પુત્રી સાથે પ્રેમ સંબંધ બાંધ્યો અને તેણીને આ મૂર્તિના દર્શન કરાવવા વિવશ કરી. વિશ્વાવસુએ વિદ્યાપતિને નીલમાધવની અલૌકિક મૂર્તિના દર્શન કરાવ્યાં. પણ તેણે જોયું કે વિદ્યાપતિની આંખમાં ભક્તિભાવ નથી, પણ લોભ છે તેથી તેણે વિદ્યાપતિને ગુફામાં પૂરી ધીધો... પછી તો વિદ્યાપતિ માંડ ત્યાથી છૂટ્યો. રાજાને બધી વાત કરી. ફરી તે સૈન્ય લઇ નીલાચળ પર્વત મૂર્તિ મેળવવા આવ્યો, પણ મૂર્તિ તો અદ્રશ્ય થઇ ગઇ.
રાજા નિરાશ થયો... ત્યારે ભગવાન નીલમાધવે રાજાને દર્શન આપીને કહ્યું કે તું અહંકારના જોરે મૂર્તિ લેવા માગતો હતો. શબરોનો ભાવ-સમર્પણ તારામાં નથી. અહંકારથી હું કદી તારા મંદિરમાં આવીશ નહીં. રાજાને જ્ઞાન થયું. પ્રશ્ચાતાપ થયો. તેણે સો સો યજ્ઞો કરાવ્યા. પૂ. પાંડુરંગજી કહે છે કે આ યજ્ઞો ખરા અર્થમાં તપસ્વી અને તેજલ્વી બ્રભ્હણો દ્વારા થતાં સંસ્કૃતિ નિર્માણના કાર્યો હતા. રાજાએ કરેલો આ એક મહાન કર્મયોગ હતો. ભગવાન પ્રસન્ન થયા. રાજાને સ્વપ્નમાં આવીને કહ્યું કે દરિયાકિનારે તરતું એક મોટું લાકડાંનું થડ આવશે. તેમાંથી મારી મૂર્તિ બનાવજે. રાજાએ થડ મેળવ્યું કારીગરોએ મૂર્તિ બનાવવા પ્રયાસ કર્યો પણ નિષ્ફળ ગયા. ત્યારે એક વૃધ્ધ-અંધ કારીગર આવ્યો. તેણે કહ્યું કે મૂર્તિ હું બનાવીશ. પણ એકવીસ દિવસ સુધી ગર્ભગૃહના બારી-બારણા બંધ રાખવા પડશે. કોઇ અંદર આવી શકશે નહીં. પ્રભુની આ બીજી કસોટી હતી. રાજાએ વાત સ્વીકારી તો ખરી... પણ મનમાં શંકા હતી. તેમાં તેની પત્નીએ તેની આ શંકાને વધુ પ્રબળ બનાવી. રાજા પણ માનવી હતો. તે ફરી ભૂર કરી બેઠો અને સાતમાં દિવસે જ ગર્ભગૃહના દ્વાર ખોલી નાંખ્યાં... અંદર જોયું તો કોઇ જ ન હતું... હતી માત્ર હાથ-પગ વગરની... માત્ર માથા-મોંઢા અને આંખોવાળી મૂર્તિ... વૃધ્ધ કારીગર અદ્રશ્ય થઇ ગયો હતો. રાજાને ખુબ પસ્તાવો થયો. તેની આંખો આસુથી ભીજાઇ ગઇ. પ્રભુને પ્રાર્થવા લાગ્યો.
તે વખતે આકાશવાણી થઇઃ "આ મહાન કર્મયોગીનું મંદિર છે તેમાં આ મૂર્તિની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા કર. આ મૂર્તિ લોકોને આશીર્વાદ આપશે, આશ્વાસન આપશે, શરણે આવેલાને માર્ગદર્શન આપશે." પૂ. પાંડુરંગદાદા કહે છે કે આ મૂર્તિ ઉપદેશાત્મક છે. જગન્નાથજીના મંદિરમાં દર્શન કરવા ઊભા રહો ત્યારે તે સમજાવેશે કે ભગવાન અહંકારથી આવતા નથી. સત્તાથી આવતા નથી. પણ કર્મથી, કર્મના સમર્પણથી આવે છે. તમે એવો કર્મયોગ કરશો તો ભગવાન વગર બોલાવ્યે આવશે. બીજા લોકો અને તમારામાં જ રહેલો સંશયાત્મા એ કર્મયોગમાંથી ચળાવવા પ્રયત્નો કરશે, તમારો વિશ્વાસ ડગાવવા પ્રયાસ કરાવશે, પરંતુ તમે મક્કમપણે એ કર્મયગને વળગી રહેજો. જે માણસ આમ કરશે તેના હાથમાં જ મુક્તિ છે. તેમ આ મંદિર અને પાવન મૂર્તિના દર્શન કરો ત્યારે તે બન્નેની પાછળ ઊભા રહેલા ઇન્દ્રદ્યુમ્નને ભૂલશો નહીં. જે કતૃત્વ અને પ્રેમને કારણે ભગવાન કાષ્ટ થઇને તેમની પાસે આવ્યા તે ભૂલાય જ કેમ ? ઇન્દ્રદ્યુમ્નનું ચરિત્ર ખરેખર મહાન કર્મયોગીનું ચરિત્ર છે.
આ અપૂર્ણ મૂર્તિ આપણી સૌની અપૂર્ણતાની ઝાંખી કરાવે છે. કારણ કે ભગવાન તો પૂર્ણ છે. પરંતુ આપણે અપૂર્ણ છીએ અને એ અપૂર્ણતા સાથે માનવે ભગવાનની મૂર્તિ બનાવી છે. છતાં અહીં રાજાની અપૂર્ણતાને ભગવાને સ્વીકારી છે. કારણ કે રાજાનો ભાવ અને કર્મ ભગવાન માટે છે તેના અહંકારનો વિલય થયો છે. તે કૃતકૃત્ય બની ભગવાનને પ્રાર્થી રહ્યો છે. ભગવાને રાજાના પ્રેમને પ્રમાણ્યો છે, પીછાણ્યો છે માટે જ આ અધૂરી મૂર્તિની પ્રાણપ્રતિષ્ઠા કરવા તેને કહ્યું છે.
હાથપગ વગરની મૂર્તિનો અર્થ એ છે કે ભગવાનને કઇ લેવું નથી, કંઇ આપવું નથી, ક્યાંય જવું નથી, માત્ર જોવું-નિહાળવું છે. સાક્ષી બનીને આપણા કર્મને, જીવને જોવું છે. તેનો આપણા પ્રત્યેનો પ્રેમ નિરપેક્ષ છે અને આપણે પણ તેની પાસે નિરપેક્ષ ભાવે જવાનું છે. જે કોઇને ભગવાન જગન્નાથની મૂર્તિની દિવ્ય કથાની જાણ હશે તે જ્યારે આ મૂર્તિના દર્શન કરશે તે પછી તેની કલ્પના કરશે ત્યારે તેની ર્દષ્ટિ બદલાઇ જશે. તેનું જીવન બદલાઇ જશે. પ્રભુ અને માનવ વચ્ચેના સંબંધ અને સ્નેહની કડી... માનવીના મિથ્યાભિમાન, અવિશ્વાસ અને થતાં પ્રભુની પ્રેમાળતાનું પ્રતીક એવી આ મૂર્તિ છે. રથયાત્રાના દિને આ રહસ્યને સમજીએ અને પ્રભુ પ્રત્યે કૃતજ્ઞ થઇએ.
ગુજરાતમાં 252 જાતોના મચ્છરો છે
- મેલેરિયા અને મચ્છર અંગે જાણવા જેવું

અમદાવાદ, મેલેરિયા અને મચ્છરના કરડવા વચ્ચેના સંબંધ અંગે જિલ્લા મેલેરિયા અધિકારી ડૉ. આર.એમ.શર્માએ રસપ્રદ માહિતી આપી હતી. તેમણે જણાવ્યું હતું કે આમતો ગુજરાતમાં 252 જાતના મચ્છરો પેદા થાય છે પરંતુ મેલેરિયાનો રોગ માત્ર માદા એનોફિલીસ મચ્છર કરડવાથી થાય છે. મચ્છર સામાન્ય રીતે 28 દિવસનું આયુષ્ય ધરાવે છે. અને તે દરમિયાન માદા ચારથી પાંચવાર, 50 થી 100 જેટલાં ઇંડા મુકે છે. એટલે મલેરિયા નિયંત્રણમાં પોરાનાશક કામગીરી ઘણીજ અગત્યની બની જાય છે.
માદા એનોફિલીસ ઢોર અને માણસ, બંનેને કરડે છે. અને ઢોરનું લોહી વધુ પસંદ કરે છે. પણ ડેન્ગ્યુ માટે જવાબદાર એડીસ ઇજીપ્તી મચ્છર માત્ર માણસને કરડે છે. તેના દેખાવને કારણે આ મચ્છરને ટાઇગર મચ્છર તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. કયુલેક્સ મચ્છર કરડવાથી ફાયલેરીયાનો રોગ થાય છે. એનોફીલીસ અને કયુલેક્સ રાત્રે કરડે છે જ્યારે એડીસ દિવસે કરડે છે.
મેલેરિયાના રોગીઓની સારવાર માટે કલોરોકવીન ગોળીઓ આપવામાં આવે છે. તેનો ઉલ્લેખ કરતાં ડૉ. શર્માએ ચેતવણી આપી હતી કે આ ગોળી ભૂખ્યા પેટે કદાપી ન લેવી.
પાણીનો ભરાવો એ મચ્છર પેદા કરતા મશીન જેવો છે. બારેમાસ પાણીનો ભરાવો શક્ય તેટલો અટકાવો જોઇએ. ઘરના પાણી પ્લાન્ટમાં અને પક્ષીઓ-પશુઓને પાણી પીવડાવવાં માટેની ઘર બહાર મુકવામાં આવતી નાની કુંડીઓમાં પણ મચ્છર ઇંડા મૂકે છે. એટલે પાણી ભરાતું રોકવાની કામગીરીનું મેલેરિયા નિયંત્રણ વ્યૂહાત્મક મહત્વ છે.

Saturday, June 12, 2010

જૂનાગઢના ભૂગર્ભ ટાંકા પાણીની સમસ્યા હલ કરી શકે તેમ છે

૧૦૦ ટકા શુદ્ધ બેકટેરીયા રહીત પીવાનું પાણી આખું વર્ષ મળે છે

૫૦૦ વર્ષ પહેલાં વરસાદી ભૂગર્ભ ટાંકાઓનો ખ્યાલ ગ્રીક લોકો પાસેથી મળ્યો

જૂનાગઢમાં ૬૦૦ નાગર પરિવારોમાંથી ૪૫૦ને ત્યાં આવા ટાંકાઓ છે


જૂનાગઢ,
ગુજરાતમાં ખાસ કરીને સૌરાષ્ટ્ર કચ્છ અને ઉત્તર ગુજરાતની ભૂસ્તરીય રચના બે પ્રકારની છે કે વરસાદનું પાણી વહી જાય છે અને ઓછા પ્રમાણમાં તેનો સંચય થઈ શકે છે. આ સંજોગોમાં જૂનાગઢમાં નાગર જ્ઞાતીના પરિવારોનાં ઘરોમાં સદીઓ પહેલા પૂર્વજોએ બનાવેલા. વરસાદી ભૂગર્ભ ટાંકાઓનો કીમીયો સમગ્ર ગુજરાતના પીવાના પાણીની સમસ્યા હલ કરી શકે તેમ છે.
આ તબક્કે સમગ્ર રાજ્યમાં ભૂગર્ભ જળનો બેફામ ઉપયોગ કરતાં તેના સ્તર નીચે જઈ રહ્યાં છે અને આ જ પરિસ્થિતિ ચાલુ રહી તો આવતા દસ વર્ષમાં પીવાના પાણીની ભયંકર પરિસ્થિતિ ઉભી થશે. તેમાં કોઈ શંકા નથી.
જૂનાગઢમાં લગભગ ૬૦૦ પરિવારો નાગર જ્ઞાતિના છે. તેમાંથી ૪૫૦ના ઘરના પૂર્વજોએ બનાવેલા ભૂગર્ભ જળસંગ્રહના ટાંકાઓ છે. જેમાં મકાનોની અગાશી કે છતમાંથી પડતા વરસાદના પાણી અને પાઈપ દ્વારા આ ટાંકામાં ઉતારવામાં આવે છે અને એ જ પાણી પીવા માટે અને રસોઈ માટે આખા વર્ષ દરમ્યાન વાપરવામાં આવે છે. કેટલાક ભૂગર્ભ ટાંકાઓ તો ૨૦૦ થી ૩૦૦ વર્ષ જૂાના છે અને આ નાગર પરિવારોના વરસાદી ટાંકાઓનો અનુભવ જોઈને બીજા લોકો પણ હવે વરસાદના ભૂગર્ભ ટાંકા બનાવવા માંડયા છે.
એક સમય એવો હતો કે આખા જૂનાગઢમાં આવા સાર્વજનિક ભૂગર્ભ ટાંકાઓ હતાં પરંતુ કાળક્રમે તે પૂરાઈ જવા પામ્યા છે. પરંતુ આજે જ્યારે પીવાના પાણી અંગે ભયંકર અછત ઉભી થઈ છે ત્યારે સૌને ભૂગર્ભ વરસાદી ટાંકા બનાવવાની પૂર્વજોની દીર્ઘદ્રષ્ટિને સલામ મારવાનું મન થાય છે.
આ ટાંકાઓની ખાસીયત એ છે કે તે જમીનમાં બનાવવામાં આવતા હોઈ તેના ઉપર ચાર ફૂટ માટીનો થર કરી દેવામાં આવે છે. જેથી તેને બહારના હવામાનને અસર થતી નથી અને બારે માસ શુઘ્ધ પીવાનું પાણી મળે છે. કેટલાક પરિવારો તો આ ટાંકામાં શુઘ્ધતા માટે ચોમાસાની શરૂઆતમાં કળી ચૂનો નાખી દે છે. નાગરો પાસે આ વરસાદી ટાંકા બાંધવાની પઘ્ધતિ મૂળ ગ્રીક દેશમાંથી આવી હતી. કહેવાય છે કે ૫૦૦ વર્ષ પહેલા નાગર વડવાઓ ગ્રીક લોકોના સંપર્કમાં આવ્યાં હતાં અને ગ્રીકમાં ઘેર ઘેર વરસાદી ટાંકા દ્વારા વરસાદી પાણી સંગ્રહવાની પઘ્ધતિ ચાલતી હતી. આ રીતે જૂનાગઢમાં ભૂગર્ભ ટાંકા બનાવવાની શરૂઆત થયેલી. કેટલાક લોકો આ ટાંકાને ‘‘દૂષ્કાળની બાજરી’’ કહે છે. જ્યારે ચારેબાજુ અપૂરતા વરસાદને લીધે પીવાના પાણીની બૂમાબૂમ થતી હોય ત્યારે જૂનાગઢના ભૂગર્ભ ટાંકા ધરાવતા નાગર પરિવારો નિશ્ચિંત હોય છે. તેમને આ ટાંકામાંથી શુઘ્ધ પાણી મળી રહે છે. નાગર પરિવારો ઉપરાંત શહેરના જવાહરચોકમાં આવેલી સ્વામીનારાયણ સંકુલમાં આવા બે ટાંકાઓ છે. માંગરોળ અને દ્વારકા ખાતેના સ્વામીનારાયણ મંદિરમાં પણ આ પ્રકારના ટાંકાઓ બનાવાયાં છે. જે આખું વર્ષ તેમની વરસાદની જરૂરિયાત સંતોષે છે.
સરેરાશ ૬ વ્યકિતના કુટુંબ માટે પીવા અને રસોઈ માટેના પાણીની વાર્ષિક જરૂરિયાત ૧૫૦૦૦ લીટર રહે છે. આ જરૂરિયાતને પહોંચી વળવા ૧૮ ઘનમીટરનો ભૂગર્ભ ટાંકો જોઈએ વરસાદી પાણી ઝીલતો અગાશી-છતનો કેચમેન્ટ વિસ્તાર ૩૦ થી ૪૦ ચોરસ ફૂટનો હોય તો પણ ચોમાસાના વરસાદમાં આ ટાંકો ભરાઈ જાય છે.
રાજ્યના ઉત્તર ગુજરાત, સૌરાષ્ટ્ર, મઘ્ય ગુજરાત અને કચ્છના વિસ્તારોમાં દર વર્ષે પીવાનું પાણી મેળવવા સરકાર કરોડો રૂ.નું આંધણ કરે છે. તેની સામે આ વિસ્તારોમાં દરેક ઘર અથવા સોસાયટીઓ માટે આવા ભૂગર્ભ ટાંકા દ્વારા વરસાદી પાણીનો અમલ ફરજીયાત બનાવે અન જે ૨૫ ટકા લોકો પણ પોતાની જરૂરિયાત આ ટાંકાઓ દ્વારા પૂરી કરે તો પાણીની બાબતમાં પરિસ્થિતિમાં ધરમૂળમાંથી ફેરફાર આવી શકે તેમ છે. ઉપરાંત કરોડો રૂપિયા બચાવી શકાય તેમ છે. સવાલ માત્ર આપણા જ પૂર્વજો દ્વાર બતાવાયેલા ઉપાયોને અનુસરવાનો છે.

ઉદ્યોગજગતમાં કરસનભાઇ પટેલ અને નિરમાનો ડંકો વાગે છે
'નિરમા' ઉદ્યોગ જૂથ આજે 2500 કરોડ રૂપિયાથી વધારે વાર્ષિક ટર્નઓવર કરે છે ને 14,000થી વધુ લોકોને રોજગારી આપી રહ્યું છે. દેશની સૌથી મોટી ડિટરજન્ટ બ્રાન્ડ હોવા ઉપરાંત 'નિરમા' હવે ભારતની બીજા નંબરની 'ટોયલેટ સોપ બ્રાન્ડ' બની ચૂકી છે. 'નિરમા' એ જે પણ ક્ષેત્રમાં ઝંપલાવ્યું ત્યાં સફળતા ને સફળતા જ મળી છે. આ બધીય સફળતા પાછળ થે તેના પ્રણેતા 'કરસનભાઇ પટેલ.'
બિલકુલ સામાન્ય માણસ, મહેસાણામાં જન્મેલા કરસનભાઇ ખોડીદાસે 1969માં જ કારકિર્દીની શરૂઆત કરી. પહેલી નોકરી હતી ગુજરાત સરકારના ભૂસ્તરીય અને ખનિજ વિભાગમાં 'લેબોરેટરી આસિસ્ટન્ટ' તરીકેની. નોકરીમાં સંતોષ નહીં- કોઇ ઉદ્યોગ કરવો જોઇએ એવો ફણગો મનમાં ફૂટેલો હતો. શું કરવું ? રોજબરોજની જરૂરિયાતની ચીજ કઇ ? અને એમનુ મન 'ડિટરજન્ટ પાઉડર' પર ઠર્યું. ખૂબ નાના પાયે પાઉડર બનાવવાની શરૂઆત કરી અને પોતાની પુત્રી નિરુપમાના નામ પરથી પાઉડરનું નામ પાડયુંએ 'નિરમા.'
ત્યારે અન્ય ડિટરજન્ટ પાઉડર બજારમાં તેર રૂપિયે કિલોના ભાવે વેચાતા હતા.
કરસનભાઇએ નહિવત નફો રાખ્યો, અન્ય ખર્ચાઓ ટાળ્યા અને ઘેરઘેર ફરીને ત્રણ રૂપિયે કિલોના ભાવે ડિટરજન્ટ પાઉડર વેચવા માંડ્યો- સારી ગણવત્તા અને સસ્તો ભાવ- નિરમાએ જોતજોતામાં બજાર સરી કરી લીધું. માત્ર અમદાવાદ કે ગુજરાત નહિ. દેશભરમાં 'નિરમા' પથરાઇ ગયું. દેશના ડિટરજન્ટની કુલ વપરાશમાં 30 ટકા હિસ્સો નિરમાનો છે. ઉદ્યોગજગતમાં કરસનભાઇ અને નિપમાના નામનો ડંકો વાગે છે. ભારતના લઘુઉદ્યોગ એસોસિયેશને કરસનભાઇને 'ઉદ્યોગરત્ન' એવોર્ડથી નવાજ્યા. ગુજરાત ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રીએ 'આઉટસ્ટેન્ડિંગ ઇન્ડસ્ટ્રિયાલિસ્ટ' તરીકે નવાજેશ કરી. થોડા વખત પર જ ભારત સરકાર 'પદ્મશ્રી એવોર્ડ' આપીને કરસનભાઇને ખૂબ સારી રીતે સન્માનિત કર્યા.
કરસનભાઇ ર્દઢપણે માને છે કે જેણે જીવનમાં કશુંક મેળવ્યું હોય તેણે સમાજને પણ કંઇક પાછું આપવું જોઇએ. જાહેર આરોગ્ય, શૈક્ષણિક અને ધર્મિક ક્ષેત્રે તેઓ ઉદારહાથે યોગદાન આપે છે. ચાણસ્મા-રૂપપુર ગ્રામવિકાસ ટ્રસ્ટના તેઓ આદ્યસ્થાપક પૈંકીના એક અને પ્રમુખ છે. તેમણે ગુજરાતમાં ટેકનિકલ તેમ જ મેનેજમેન્ટ શિક્ષણની પ્રવર્તી રહેલી ખોટને ધ્યાનમાં લઇને ઇ.સ.1994માં નિરમા એજયુકેશન એન્ડ રિસર્ચ ફાઉન્ડેશનની સ્થાપના કરી. ઇ.સ.1995માં નિરમા ઇન્સ્ટિટયુટ ઓપ ટેકનોલોજી, ઇ.સ.1996માં નિરમા ઇન્સ્ટિટયૂટ ઓફ મેનેજમેન્ટ, ઇ.સ.1997માં નિરમા ઇન્સ્ટિટયૂટ ઓફ ડિપ્લોમાં સ્ટડીઝ તથા ઇ.સ.2003માં નિરમા ઇન્સ્ટિટયૂટ ઓફ ફાર્મસીની સ્થાપના કોઇ પણ પ્રકારના સરકારી કે બહારના ભંડોળ સિવાય કરી. નિરમા ઇન્સ્ટિટયૂટ ઉત્તર અમેરિકાની બે, કેનેડાની બે, ઓસ્ટ્રેલિયાની બે, મલેશિયાની એક, દક્ષિણ આફ્રિકાની એક, સાઉથ કોરિયાની એક અને ઇંગ્લેન્ડની એક, એમ વિદેશની નવ યુનિવર્સિટીઓ સાથે શૈક્ષણિક સહયોગ કર્યો છે. ટેકનોલોજી તથા મેનેજમેન્ટ ક્ષેત્રમાં પોસ્ટ ગ્રેજયુએટ તથા રિસર્ચ માટેના ખાસ અભ્યાસક્રમ અને કોમ્પ્યુટર સાયન્સમાં ઉચ્ચ પદવીના અભ્યાસક્રમો ચાલે છે. ભારતના ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રના તેમને એવોર્ડ પ્રાપ્ત થયા છે. ગુજરાત ચેમ્બર ઓફ કોમર્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝે ધ ગુજરાત બિઝનેસમેન ઓવોર્ડથી અને રોટરી ઇન્ટરનેશનલે 2000માં એકસલન્સ ઇન કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ એવોર્ડથી તેમને નવાજયા છે. નિરમા ભારતની પ્રથમ 20 સૌથી વધુ વિતરીત બ્રાન્ડમાંથી એક બની છે. નિરમાએ પ્રીમિયમ ડિટરજન્ટમાં પોતાનો બજારફાળો 30 ટકા જેટલો નોંધાવ્યો છે. 'ધ વોલ સ્ટ્રીટ જર્નલ', 'ધી ઇકોનોમિસ્ટ', 'ડિસ્કવર ઇન્ડિયા', 'ધી ઇકોનોમિક રિવ્યૂ' જેવાં આંતરરાષ્ટ્રીય ઔદ્યોગિક પત્રોએ કરસનભાઇની ઔદ્યોગિક કાબેલિયતની તારીફ કરી છે.


મને કાનમાં કહયું પુરાણી છત્રીએ, ચાલો, ઉઘાડી જઇએ કંઇ વરસાદ જેવું લાગે છે

છત્રીની છેલછબીલી વોતો...

ચોમાસાની મોસમ એટલે ખીલી જવાની અને ખૂલી જવાની મોસમ... વરસાદના છાંટા પડે કે તરતજ ખૂલી જવાનું તો મોટે ભાગે છત્રીના કિસ્સામાં બને છે, એક કવિએ લખ્યું છે,
"મને કાનમાં કહયું પુરાણી છત્રીએ, ચાલો, ઉઘાડી જઇએ કંઇ વરસાદ જેવું લાગે છે."
ચોમાસું શરૂ થાય એટલે છત્રીનો મહિમા વધી જાય. જાતજાતની અને ભાત ભાતની રંગબેરંગી છત્રીઓ દેખાવા લાગે. છત્રીની શોધ કોણે કરી હશે એ બાબત તો વિવાદનો વિષય છે પણ, પ્રચીન કાળમાં રાજા-મહારાજાઓના સિંહાસનની સાથેજ છત્રી આકારના શિરછત્ર રહેતા એટલે કે ભારતમાં છત્રી એટલા જૂના સમયથી અસ્તિત્વમાં છે.
છત્રી માટે વિવિધ ભાષાઓમાં જુદા જુદા નામો પ્રયોજાય છે તેના પર એક નજર કરીએ તો, ગુજરાતીમાં છત્રી અને ઉર્દુ, પંજાબી, બંગાળી, હિન્દીમાં તેને છાતા કહે છે, સંસ્કૃતમાં છત્ર, કન્નડમાં કોડે અથવા છત્રિ, મલયાલમમાં કૂટ, તમિળમાં કુડૈ, તેલુગુમાં ગોડુગુ, ઓડિયામાં છતા, અસમિયામાં છાતિ, કશ્મીરમાં છર્તુર્ય, સિંધીમાં છટી અને અંગ્રેજીમાં અમ્બ્રેલાથી ઓળખાય છે.
અંગ્રેજી અમ્બ્રેલા શબ્દ ઇટાલીયન ભાષાના અમ્બ્રા, શબ્દ પરથી બન્યો છે. અમ્બ્રાનો અર્થ છાંયડો થાય છે.
પ્રચીન કાળમાં નેતર-વાંસની પટ્ટીથી બનાવાયેલ છત્રીથી માંડીને આજની અદ્યતન રંગબેરંગી સ્વરૂપ સુધીની મજલ કાપીને છત્રીએ ખાસ કરીને વરસાદ અને તડકાથી રક્ષણ માટેના સાધન તરીકે આગવું સ્થાન પ્રાપ્ત કરી લીધું છે.
એક સમયે માત્ર રાજાના શીર પરજ ધરાતા છત્રથી આજે રસ્તા પર બેસતા શ્રમજીવી મોચી સુધીના સહુ માટે છત્રી સહજ પ્રાપ્ત સાધન બની ગઇ છે. દરિયા કિનારા પર છત્રી નીચે બેસીને કોલ્ડ્રીંક્સ પાવાથી માંડીને છંત્રીમાં ગોઠવીને હાથરૂમાલ કે મોજા વેચવા સુધી તેનો ઉપયોગ વિસ્તર્યો છે. ગુજરાતી વિશ્વકોષમાં જો કે છત્રી શબ્દનો જુદોજ અર્થ જોવા મળે છે, તેમા છત્રીનો વરસાદ કે તાપથી બચવા માટેના સાધન તરીકે ઉલ્લેખ નથી. પરંતુ સ્તંભના આધારે સ્થાપત્ય કલા સ્વરૂપે મહાભાવોની યાદગીરીમાં ઉભી કરાતી ઇમારત તરીકે છે એ અર્થમાં પણ કચ્છની છતરડી જગ વિખ્યાત છે.
ભારતમાં કાલીકટ, ચેન્નઇ, કોચીન, મુંબઇ, બેંગ્લોર અને અમદાવાદ છત્રીના મુખ્ય ઉત્પાદન કેન્દ્રો છે. દિલ્હી, કલકત્તા, લખનૌ અને હૈદ્રાબાદના મ્યુઝીયમોમાં અને ઇરાન, ગ્રીસ તથા ચીનના સંગ્રહસ્થાનોમાં મૂલ્યવાન અને પુરાણી છત્રીઓનો કિંમતી સંગ્રહ છે.

Friday, June 11, 2010

અંગ્રેજોના રાજમાં રથયાત્રા નીકળતી અને ત્રિરંગા લહેરાતા

'અમારા ગુરૂએ અમને શિખવાડ્યું છે સંતોની સેવા-પૂજા. તમારી પાસે બે મુઠ્ઠી અનાજ હોય તો ભૂખ્યા-દુખ્યાને ખવડાવી વધેલું ખાવાનું શિખવાડ્યું છે. અમે તો બે જ વાતો જાણીએઃ સાધુ, સંતો-ગરીબોની સેવા અને ગૌસેવા.'
1878માં અમદાવાદમાં રથયાત્રાનો પ્રારંભ કરનાર મહામંડળેશ્વર નૃસિંહદાસજીના આ વિચારો હતા અને તેઓ તેનો અમલ પણ કરતા. તેમના દ્વારા શરૂ કરાયેલી આ પરંપરા આજે પણ જગન્નાથજીના મંદિરમાં જળવાયેલી જોવા મળે છે. આથી જગન્નાથજીનું મંદિર અને તેના મહંતો માત્ર અમદાવાદના જ નહીં પણ ચારે બાજુના સામાન્ય નર-નારીની શ્રદ્ધા અને ભક્તિના દ્યોતક રહ્યા છે અને રહેશે.
આજથી લગભગ બસો પંચોતેર વર્ષ પહેલાં રામાનંદી સંતશ્રી હનુમાનદાસજીના આ મંદિરમાં પોતાની ગાદીની સ્થાપના કરી હતી. એમના પછી ગાદીએ આવેલા સારંગદાસજીએ જગન્નાથપુરીથી ભગવાન જગન્નાથજી, બળદેવજી અને બહેન સુભદ્રાજીની મૂર્તિઓ મંગાવીને સ્થાપના કરાવી. ત્યારથી જ આ મંદિર 'જગન્નાથજીના મંદિર'ના નામે જગપ્રસિદ્ધ થયું. તે પછી મહંતપદે આવ્યા બાલમુકુંદદાસજી. તેમણે ગુરુએ સોંપેલું કાર્ય આગળ ધપાવવા માંડ્યું અને પોતાની સેવાની સુવાસ પ્રસરાવતા રહ્યા. તેમના બ્રભ્હલીન થયા પછી મંદિરની સર્વ જવાબદારીઓ મહંત નૃસિંહદાસજી પર આવી, પોતાના જગન્નાથપુરીના નિવાસ દરમ્યાન ગજન્નાથ મંદિરની તમામ પ્રવૃત્તિઓ જેવી કે પૂજા, આરતી ભોગ, શૃંગાર, જલયાત્રા અને રથયાત્રાનો તેમણે સૂક્ષ્મ અભ્યાસ કર્યો હતો.
અમદાવાદના મંદિરમાં બધી પૂજાવિધિ થતી પણ રથયાત્રા નીકળતી નહીં. નૃસિંહદાસજીએ પોતાના મનની વાત ભક્તોને કહી અને સહુએ ગગનભેદી નારા સાથે સ્વીકારીને તડામાર તૈયારીઓ શરૂ કરી. ભરૂચના ખલાસ કોમના નૃસિંહદાસજીના ભક્તોએ નારિયેળના લાકડામાંથી ત્રણ રથો મોકલ્યા અને અંગ્રેજી રાજમાં અમદાવાદમાં અષાઠ સુદ બીજના રોજ ઇ.સ.1878ની સાલમાં પ્રથમ રથયાત્રા નીકળી.
133 વર્ષ પહેલાં શરૂ થયેલી રથયાત્રાનો ઇતિહાસ પણ રોચક છે. અંગ્રેજી રાજમાં વ્યાયામ પ્રવૃત્તિઓ દ્વારા રાષ્ટ્રીય ચેતના જગાવવામાં આવતી અને તેના પ્રયોગો જુદા જુદા અખાડાઓના યુવાનો પોતાના ઉસ્તાદોના માર્ગદર્શન હેઠળ રથયાત્રામાં કરતા. ઠેર ઠેર ત્રિરંગા લહેરાતા. આજે આપણે કોઇને કહીએ કે આઝાદી પહેલા રથયાત્રા રતનપોળમાંથી નીકળતી હતી, તો કોઇ માનશે જ નહી. વાત તદ્દન સાચી છે. પહેલાં રથયાત્રા જમાલપુર દરવાજા પાસે આવેલા મંદિરેથી નીકળી કેલિકો મીલ થઇ ગીતામંદિરના રસ્તેથી રાયપુર, ખાડિયા, કાળુપુર પુલ થઇ સરસપુર પહોંચતી. થોડોક વિરામ પછી પ્રમ દરવાજા, દરિયાપુર દરવાજા, દરિયાપુર, માધુપુરા, દિલ્હી દરલાજા, દિલ્હી ચકલા, ઘીકાંટા, કૃષ્ણ સિનેમા આગળ થઇને રતનપોળમાં દાખલ થતી. રતનપોળના નાકેથી ફુવારા, ચાંદલા પોળ, સાંકડી શેરી, રાયપુર દરવાજા, ગીતામંદિર થઇને મંદિરે પાછી ફરતી. અલબત્ત આજે આ માર્ગમાં ખાસ્સું પરિવર્તન આવ્યું છે. મંદિરના સાધુ, સંતો, ભજન મંડળીઓ, ગજરોજો અને બેન્ડની સાથે પાછળથી ટ્રકો પણ રથયાત્રામાં જોડાઇ.
70 વર્ષ સુધી મંદિરના ગાદીપતિ તરીકે નૃસિંહદાસજી રહ્યા અને તા.25 નવેમ્બર 1959ના રોજ બ્રભ્હલીન થયા તે પછી મંદિરની ગાદી સેવાદાસજીએ સંભાળી હતી. 1 મે 1960ના રોજ મુંબઇ પ્રાંતમાંથી ગુજરાત રાજ્યનો જન્મ થયો. ગુજરાત રાજ્યના અસ્તિત્વ પછીની આ પ્રથમ રથયાત્રા હતી. આ રથયાત્રામાં વર્ષોથી પગપાળા સાથે રહેતા નૃસિંહદાસજી સ્થૂળ દેહે હાજર ન હતા. સતત સેવા પ્રવૃત્તિઓમાં પ્રવૃત્ત રહેનાર સેવાદાસજી પછી મહંત પદે તા.2 એપ્રિલ 1971ના રોજ રામહર્ષદાસજી આવ્યા અને તેઓ તા. 6 જુલાઇ 1994ના રોજ બ્રભ્હલીન થયા. તા.2 ઑગસ્ટ 1994ના રોજ રામેશ્વદાસજીની મહંતપદે નિમણૂક થઇ. નૃસિંહદાસજીએ શરૂ કરેલી માનવસેવા અને ગૌસેવાની પરંપરાને વિસ્તૃત કરવામાં આવી. વર્ષો જૂના મંદિરનો જીર્ણોદ્વાર કરવામાં આવ્યો. ભલે સમયની અસર ચારે બાજુ વર્તાઇ રહી છે પણ દર વર્ષે ભગવાનનાં દર્શન કરવા આવતા લોકોની સંખ્યામાં વધારો થતો જ રહ્યો છે. ભૂતકાળના કેટલાક અનિચ્છનીય બનાવોને બાદ કરતાં વર્ષોથી એખલાસની ભાવનાથી તમામ ધર્મ-કોમના ભેદભાવો ભૂલીને લોકો મહંતશ્રીનું, રથયાત્રાનું અને રથયાત્રીઓનું જબરજસ્ત સ્વાગત કરે છે.
'મંદિરમાં કોણ છે? રાજા રણછોડ છે.
માખણનો ચાર છે. જય રણછોડ માખણ ચાર.'
'હાથી, ઘોડા, પાલખી જય કનૈયાલાલકી'
બુલંદ અવાજે લલકારતા શ્રદ્ધાળુઓ ભગવાનનાં દર્શન કરી. ધન્યતા અનુભવશે અને આવતી રથયાત્રાની વાટ જોશે.

Thursday, June 10, 2010

રથયાત્રાના વિરામસ્થાનનું બહુમાન સરસપુરને જ કેવી રીતે મળ્યું?

133 વર્ષ પહેલાં શરૂ થયેલી રથયાત્રાનાં સંભારણા



'જય જગન્નાથ', 'જય રણછોડ', 'જય કનૈયાલાલ કી હાથી ઘોડા પાલખી' જેવા નારાઓ સાથે લાખો શ્રદ્ધાળુઓ 133 વર્ષથી અષાઢી બીજના દિવસે અમદાવાદમાં નીકળી રથયાત્રા પ્રસંગે ભગવાન જગન્નાથજી, બળદેવજી અને દેવી સુભદ્રાજીનાં દર્શન કરી, પ્રસાદ આરોગી ધન્યતા અનુભવતા આવતા વર્ષની રથયાત્રાની વાટ જોતા હોય છે. આજે અમદાવાદ ઉપરાંત રાજ્યમાં 70 જેટલા સ્થળોએ રથયાત્રા નીકળે છે. અમદાવાદમાં રથયાત્રાનો પ્રારંભ ક્યારે થયો અને સમયની સાથે તેમાં શું પરિવર્તન આવ્યું તે આજના પવિત્ર પ્રસંગે સમજીશું.
આજથી લગભગ પોણા ત્રણસો વર્ષ પહેલાં રામાનંદી સંત શ્રી હનુમાનજીદાસજીએ આજના જગન્નાથજીના મંદિરમાં પોતાની ગાદીની સ્થાપના કરી હતી. એમના પછી ગાદીએ આવેલા સારંગદાસજીએ જગન્નાથજી, બળદેવજી અને દેવી સુભદ્રાજીની મૂર્તિઓ મંગાવીને સ્થાપના કરાવી ત્યારથી જ આ મંદિર 'જગન્નાથજીની મંદિર' તરીકે જગપ્રસિદ્ધ થયું. એમના પછી બાલમુકુંદદાસજી આવ્યા અને તે પછી નરસિંહદાસજી આવ્યા.
નરસિંહદાસજીએ પોતાના જગન્નાથપુરીના નિવાસ દરમિયાન ત્યાંના મંદિરમાં થતી તમામ પૂજા-અર્ચનાનો ઝીણવટપૂર્વક અભ્યાસ કર્યો અને અનુભવ્યું કે અમદાવાદમાં પણ આ જ પ્રમાણે પૂજા-અર્ચના થાય છે. ફક્ત જો જગન્નાથજીપુરીની જેમ ન થતું હોય તો તે રથયાત્રા છે. આ વાતનો ડંખ નરસિંહદાસજીના મનમાં સતત રહેતો હતો અને તેમણે પોતાની વેદના એક દિવસ હાજર રહેલા ભક્તો સમક્ષ વ્યક્ત કરી. ઇ.સ.1898ના એક દિવસે જ લોકોએ જય જગદીશના ગગનને ભેદનારા પ્રચંડ નારા સાથે વાત સ્વીકારીને યુદ્ધના ધોરણે રથયાત્રાની તૈયારી શરૂ કરી.
ભરૂચમાં રહેતા ખલાસ કોમના ભક્તોએ પણ રથયાત્રાની પોતાની જવાબદારી સ્વીકારી લીધી. તેમણે તાબડતોબ નરિયેળના ઝાડમાંથી ત્રણે ભગવાનના રથ તૈયાર કરીને અમદાવાદ પહોંચાડી દીધા. આમ 1878થી શરૂ થયેલી રથયાત્રામાં પરંપરા મુજબ રથ ખેંચવાનું કાર્ય ખલાસ કોમના ભાઇઓ સાચી શ્રદ્ધાથી દર વર્ષે કરે છે.
રથયાત્રા દર વર્ષે સરસપુર કેમ જાય છે. તેવો સવાલ ઘણાના મનમાં થતો હશે. નરસિંહદાસજી અને સરસપુરના રણછોડજી મંદિરના મહારાજ જમનાદાસજી ગુરુભાઇઓ હતા. નરસિંહદાસજીએ પોતાની વેદના જમનાદાસજી મહારાજને પણ કરી હતી અને તે પછી રથયાત્રા પ્રારંભ થયો ત્યારે શરૂઆતના વર્ષોમાં માત્ર સાધુ-સંતો જ રથયાત્રામાં ભાગ લેતા હતા અને તેમનું રસોડું સરસપુરના રણછોડજી મંદિરમાં રાખવામાં આવતું, પરંતુ સમયની સાથે રથયાત્રામાં ભાગ લેનારા લોકોની સંખ્યા ઉત્તરોત્તર વધતી ગઇ અને ભક્તજનો માટે સરસપુરમાં ઠેર ઠેર રસોડાંઓ ઊભાં કરવામાં આવ્યાં. દર વર્ષે મામેરું પણ અહીંયા જ કરવામાં આવે છે.
જેઠ સુદી પૂનમે જલયાત્રાનો વરઘોડો નીકળે છે. અને ત્રણે ભગવાનને 121 ઘડાથી સ્નાન કરાવ્યા પછી આંખે પાટા બાંધી દેવામાં આવે છે. ત્યાર બાદ આ ત્રણેય ભગવાનને જગન્નાથજીના મંદિરમાં લાવી અર્દશ્ય બનાવી દેવામાં આવે છે. ત્યાર બાદ આ મંદિરમાં આરતી-પૂજન બંઘ થઇ જાય છે અને મંદિરની બહાર ભગવાન મામાના ઘરે ગયા છે તેવું બોર્ડ લટકાવી દેવામાં આવે છે.
આ સમયગાળા દરમિયાન ત્રણેય ભગવાનના દર્શન સરસપુર ખાતેના રણછોડજી મંદિરમાં થાય છે. આષાઢ સુદ એકમના ચોથા પહોરે આ ત્રણે ભગવાન અર્દશ્ય થઇને જગન્નાથજીના મંદિરે પહોંચી જાય છે. પુષ્પ નક્ષત્રના દિવસે આ ત્રણેય ભગવાનની આંખ પરથી પાટા ખોલી નાખવામાં આવે છે. સ્નાન કરાવ્યા બાદ ખીચડી, કોળા, દહીં તથા ગવારના શાકનો ભોગ ધરાવવામાં આવે છે. આરતી થયા પછી ત્રણેય ભગવાનને સીધા જ રથમાં પધરાવવામાં આવે છે અને પછી રથયાત્રાનો પ્રારંભ થાય છે.
રથયાત્રામાં મગ, જાંબુ અને દાડમનો પ્રસાદ કેમ આપવામાં આવે છે? ત્રણેય ભગવાને પંદર દિવસ ઉપવાસ રાખ્યા હતા. આથી ઉફવાસ છોડ્યા બાદ મગ આપવામાં આવે છે અને જાંબુ તથા દાડમ આંખે પાટા છોડ્યા બાદ આંખોને ઠંડક મળી રહે તે માટે આપવામાં આવે છે. આથી ભાવિકોને પણ આ સામગ્રી પ્રસાદ તરીકે આપવામાં આવે છે.
શરૂઆતમાં મંદિરના સાધુ-સંતો, ભજન મંડળીઓ, નિશાન, ગજરાજો અને બેન્ડ રથયાત્રામાં જોડાતા, પરંતુ પાછળથી અખાડાઓ અને ટ્રકો પણ આ રથયાત્રામાં સામેલ થયાં. સમયની સાથે-સાથે રથયાત્રાની પરિક્રમાના માર્ગ બદલાતા રહ્યા. આજે આપણે કહાએ કે એક જમાનામાં રથયાત્રા રતનપોળમાંથી પસાર થતી હતી તો કોઇ પણ વ્યકિત આ વાત માનશે જ નહી. પરંતુ તે હકીકત છે.
1947 પહેલાં રથયાત્રા જમાલપુર ખાતેના જગન્નાથજીના મંદિરથી નીકળી કેલિકો મિલ થઇ ગીતા મંદિરના રસ્તેથી રાયપુર, ખાડિયા, કાલુપુર પુલ થઇ સરસપુર ખાતે વિરામ સ્થળે પહોંચતી. ત્યાં થોડોક વખત વિરામ કર્યા બાદ રથયાત્રા ત્યાંથી પ્રમ દરવાજા, દરિયાપુર દરવાજા, દરિયાપુર, માધુપુરા, દિલ્હી દરવાજા, શાહપુર દરવાજા, દિલ્હી ચકલા, ઘીકાંટા, કૃષ્ણ સિનેમા આગળ થઇને રથયાત્રા રતનપોળમાં પ્રવેશતી, રતનપોળના નાકેથી ફુવારા, ચાંદલાઓળ, સાંકડીશેરી, રાયપુર ગેટ, રાયપુર દરવાજા, ગીતામંદિર થઇ સાંજે મંદિરે પરત ફરતી.
આજે રથયાત્રાના માર્ગમાં ખાસ્સું પરિવર્તન આવ્યું છે. હાલ સવારના સાત વાગ્યે મંદિરેથી રથયાત્રાનો પ્રારંભ થયા બાદ ખમાસા ગેટ, મ્યુનિસિપલ કચેરી, ઓસ્ટોડિયા ચકલા, રાયપુર, ખાડિયા ચાર રસ્તા, પાંચકૂવા, કાલુપુર સર્કલ, ડૉ. આંબેડકર હૉલ, સરસપુર ચાર રસ્તાથી વિરામ સ્થળે પહોંચે છે. અહીંયા થોડોક સમય વિરામ લીધા પછી તાજા થયેલા રથયાત્રીઓ 'જય જગન્નાથ'ના ગગનભેદી નારાઓ સાથે આગળની પરિક્રમા શરૂ કરે છે. સરસપુર ચાર રસ્તાથી ડૉ. આંબેડકર હૉલ, કાલુપુર સર્કલ, જોર્ડન રોડ, દિલ્હી ચકલા, હલીમની ખડકી, શાહપુર દરવાજા, શાહપુર ચકલા, રંગીલા ચોકી, ઘીકાંટા રોડ, પાનકોર નાકા, ફુવારા, ઈર.સી. હાઇસ્કૂલ, માણેકચોક, ગોળલીમડા, દાણાપીઠ, ખમાસા થઇને મંદિરે પરત ફરે છે. પશ્ચિમીકરણની અસર ભલે સમાજ પર થઇ હોય, પરંતુ નરસિંહદાસજીએ શરૂ કરેલી અમદાવાદની રથયાત્રાને તે સ્પર્શી શકી નથી. ભલે ટેલિવિઝન પર રથયાત્રાનું જીવંત પ્રસારણ કરવામાં આવતું હોય છતાં દર વર્ષે ભગવાનના દર્શન કરવા આવનારા લોકોની સંખ્યામાં ઉત્તરોત્તર વધારો થતો જ રહ્યો છે. અમદાવાદની આજુબાજુથી અને દૂર દૂરથી લોકો આવી ભગવાનના દર્શન કરશે અને ધન્યતા અનુભવતા 'જય રણછોડ', 'જય જગદીશ'ના નારા સાથે આવતી રથયાત્રાની વાટ જોશે.

Wednesday, June 9, 2010


રથયાત્રા શરૂ કરાવનાર સંત નૃસિંહદાસજીની પરબ ઉકરડામાં સડે છે!


જમાલપુર દરવાજાની અને જદન્નાથજીના મંદિરની બરાબર સામે ઉકરડામાં રહેલી એક પરબની તકતી પર લખ્યુ છે, 'મહામંડળેશ્વર મહંતશ્રી નૃસિંહદાસજી બાલમુકુંદદાસજીના પુણ્ય સ્મપણર્થે મ્યુનિસિપલ ઠંડા પાણીની પરબ, ઇ.સ. 1964'. આ વાચીને એવો સવાલ થાય કે મહામંડળેશ્વર નૃસિંહદાસજી કોણ હતા કે જેમની યાદમાં અમદાવાદ મ્યુ. કોર્પોરેશને 'ઠંડા પાણીની પરબ' કરી! એક વાક્યમાં એમની ઓળખાણ આપવી હોય તો કહી શકાય કે નૃસિંહદાસજીએ અમદાવાદના મોટામાં મોટા ગણાતા ઉત્સવ રથયાત્રાની શરૂઆત કરાવી હતી. નૃસિંહદાજીને તમામ સંપ્રદાયો અને ધર્મોના લોકો સન્માનતા, પ્રેમ આંપતા અને તેમનો પડ્યો બોલ ઝીલી લેતા. તેમની માનવસેવા અને ગૌસેવા જોઇને સંતોએ તેમને 'મહામેડળેશ્વર'ની ઉપાધિ આપી હતી.
અમદાવાદમાં આજથી લગભગ 286 વર્ષ પહેલાં રામાનંદી સંત હનુમાનદાસજીએ હનુમાનજીના નાના મંદિરની રચના કરી હતી અને જે આગળ જતાં આશ્રમના રૂપમાં વિકાસ પામી. ગૌશાળાના વિકાસની સાથે સાથે શિષ્યોની સંખ્યા પણ વધવા લાગી હતી. એક દિવસે સારંગદાસજી નામના શિષ્ય ગૌશાળાની ચકાસણી કરતા હતા ત્યારે તેમણે એક બાળકને ગાયોનું છાણ ઉપાડતા અને ચારો આપતા જોયું. તેમણે એ બાળકને પૂછ્યું કે તને આ કાર્ય કરવા કોણે કહ્યું છે અને તું ક્યાંથી આવ્યો છે. ત્યારે બાળકે જવાબ આપ્યો કે હું ક્યંથી આવ્યો છું તેની મને ખબર નથી, પરંતુ અહીંયાં હું ગૌસેવા કરવાના આશયથી ખેંચાતો આવ્યો છું. સારંગદાસજી તે બાળકને પોતાના ગુરુ પાસે લઇ ગયા અને સઘળી હકીકત કહી અને ગુરુએ તે બાળકને આશ્રમમાં રહેવાની પરવાનગી આપી. નાનકડું બાળક સંમગ્ર આશ્રમનું આકર્ષણ બન્યો અને તેની વૈરાગ્ય ભાવના જોઇ સારંગદાસજીના શિષ્ય બાલમુકુંદદાસજીએ તે બાળકને દીક્ષા આપી. દીક્ષા બાદ તે બાળક નૃસિંહદાસજીના નામે જાણીતો બન્યો.
હનુમાનદાસજીના વિલય પછી સારંગદાસજી ગાદીએ આવ્યા અને તેઓ ભારત ભ્રમણ કરતાં વર્ષો સુધી જગન્નાથપુરી રહીને અમદાવાદ પરત ફર્યા. તેમણે આશ્રમમાં જગન્નાથપુરીથી ભગવાનશ્રી જગન્નાથજી, બળદેવજી અને બહેન સુભદ્રાજીની મૂર્તિઓ મંગાવી પુરીના વુદ્ધાનો-પૂજારીઓની હસ્તે અષાઢ સુદ-1ના દિવસે સ્થાપના કરાવી. આમ ત્યારથી જ આ આશ્રમ 'જગન્નથજીના મંદિરના નામે જગપ્રસિદ્ધ થયો. સારંગદાસજી બાદ તેમના શિષ્ય બાલમુકુંદદાસજી ગાદીએ બેઠા. તેમની આજ્ઞા લઇ નૃસિંહદાસજી દેશાટને નીકળ્યા અને જગન્નાથપુરીમાં જગન્નાથ મંદિરની તમામ પ્રવૃતિઓ જેવી કે પૂજા, આરતી, ભોગ, શૃંગાર, જલયાત્રા અને રથયાત્રાનો અભ્યાસ કરી ભાવનગરના શિહોરમાં નિવાસ કર્યો.
ગુરુના આદેશથી નૃસિંહદાસજી અમદાવાદ પરત ફર્યા અને આશ્રમની તમામ જવાબદારીઓ સ્વીકારી લીધી. તેઓ જાતે જ પ્રત્યેક કાર્ય કરતા અને આશ્રમમાં આવતા દરેકનો આદર સત્કાર કરતા. આ જ ગાળામાં એમના ગુરુ બ્રહ્લલીન થતાં તેમણે તમામ સંપ્રદાય અને ધર્મોના લોકો માન આપતા. પોતે સાદાઇમાં માનતા હોવાથી ખભા પર રૂમાલ, કેડમાં બે હાથની ધોતી અને ચાર આંગળાની લંગોટી સિવાય કશું કદી પહેરતા નહીં તેમજ પગમાં જોડા કે ચાખડી પણ ન પહેરતા.
તેમના સમયે મંદિરમાં બે હજાર ઉપરાંત ગાયો રહેતી અને તેઓ જાતે જ માવજત પણ કરતા તથા ઘાસચારાના બગીચાનું નિરીક્ષણ પણ કરતા. કોઇ પણ જાતના નાત, જાત કે ધર્મના ભેદભાવ વિના તેઓ અન્નદાન, વસ્ત્રદાન,પવાલા, વાટકી કે ગરમ ધબળા વહેંચતા.
અમદાવાદના જગન્નાથ મંદિરમાં જગન્નાથપુરીના મંદિરની જેમ તમામ પૂજા તથા વિધિઓ થતી હતી. આ બાબતે નૃસિંહદાસજીના મનમાં એક ડંખ રહેતો અને આ વેદના તેમણે આશ્રમના સાધુ, સંતો તથા ભક્તો સમક્ષ ઇ.સ.1878માં વ્યક્ત કરી. સૌએ હર્ષ સાથે વાત સ્વીકારી લીધી અને ભરૂચમાં રહેતા ખલાસ કોમના ભાઇઓ કે જે નૃસિંહદાસજીના ભક્તો હતા તેમણે રથયાત્રાની તૈયારીનો પ્રારંભ કરી દીધો. તેમણે તાબડતોબ નારિયેળના ઝાડના લાકડામાંથી ત્રણ રથો તૈયાર કરી અમદાવાદ પહોંચાડી દીધા. ઇ.સ..1878ના અષાઢ સુદ-2ના દિવસથી શરૂ થયેલી એ પરંપરા અત્યાર સુધી અતૂટ રહી છે. તેમાં રથ ખેંચવાનું કાર્ય ખલાસ કોમના ભાઇઓ જ કરે છે.
નૃસિંહદાસજીની સેવાથી માત્ર અમદાવાદ, ગુજરાત નહીં, પણ સમગ્ર ભારત વાકેફ હતું. તેઓ કુંભમેળામાં સેવા કાર્ય કરતા અને ત્યાંથી 1950માં પરત ફરતાં દિલ્હી ખાતે રોકાઇ સીધા જ મહાત્મા ગાંધીની સમાધિએ પહોંચ્યા. ગાંધીજી પ્રત્યેની તેમની શ્રદ્ધા અને પ્રેમથી તેઓ પ્રવેશદ્વાપથી જ ગદ્ગદિત થઇ ગયા અને માંડ માંડ સમાધિ પાસે પહોંચી પોતાની પુષ્પાંજલિ આપતાં કહ્યુઃ "ઓ સંતોના સંત, તમને મળવું હતું, પણ મળ્યા નહીં, પોતાનું કામ કરી, ચાલ્યા ગયા." 70 વર્ષ સુધી જગન્નાથજીના મંદિરના ગાદીપતિ તરીકે સેવા કરી લગભગ 108 વર્ષની ઉંમરે સં.2016ના કારતક વદી-10ને બુધવારે તા.25 નવેમ્બર 1959ના રોજ નૃસિંહદાસજી બ્રહ્લલીન થયા.
આ મહાન વિભૂતિની યાદમાં અમદાવાદ મ્યુ. કોર્પો. "ઠંડા પાણીની" પરબ બનાવે તે સ્વાભાવિક જ છે. માત્ર પરબ બનાવીને ચાલુ કરી દીધી તે તેમના પ્રત્યેની અંજલિ નથી. આ પરબ હંમેશાં ચાલુ રહે અને તરસ્યાની તરસ છિપાય તો જ અંજલિ સાર્થક ગણાય. આ જવાબદારી મ્યુ. કોર્પો. ઉપરાંત નાગરિકોની પણ છે. આશા છે કે નૃસિંહદાસજીએ શરૂ કરેલ રથયાત્રા થોડાક જ દિવસોમાં એ માર્ગેથી પસાર થશે ત્યારે ફરીથી ચાલુ થયેલી એ જ પરબમાંથી પીને રથયાત્રા શરૂ કરાવનાર સંત નૃસિંહદાસજીને યાદ કરશે. એમને અંજલિ આપશે.
મવાલીઓ, પ્રેમી યુગલો, અને ચામાચીડિયાનો અડ્ડો બનેલી અમદાવાદની ઐતિહાસિક દાદા હરિની વાવ
અસારવા વિસ્તરમાં આવેલી દાદા પરિની વાવની ખ્યાતિ સાંભળીને દેશ-વિદેશથી અમદાવાદ જોવા આવનાર મુસાફર તેની અચૂક મુલાકાત લે છે. ટૂરિસ્ટ બસ દ્વારા, રિક્ષામાં બેસીને કે ટૂરિસ્ટ નકશાની સહાયથી માંડમાંડ વાવ સુધી પહોંચેલો મુસાફર પ્રવેશદ્વારા પર સૂતેલા મવાલીઓ જેવા લોકોને જોઇને કંપી ઊઠે. એની આશા ઉપર પાણી ફરી વળે. પ્રવેશદ્વારાની મધ્યમાં સૂતેલાઓને તે માંડ માંડ ડરતો ડરતો ઓળંગી વાવમાં પ્રવેશે, ત્યારે ચામાચીડિયાંની હગારની ગંધથી ત્રાસીને મોં પર રૂમાલ મૂકી દે. આવી દુર્ગંધ વચ્ચે પણ ખૂણેખાંચરે બેઠેલાં યુગલોનાં ર્દશ્યોને જોઇને તે ખચકાટ અનુભવતો પગથિયાં ઊતરે. ઊતરતાં ઊતરતાં તે ચારે બાજુ લોકોએ સુંદર વાવમાં કરેલી ચિત્રામણથી દુઃખી થઇને વાવના તળિયે પહોંચે.
અહીયાં પણ કચરાના ઢગલેઢગલા પડેલા હોય. આ બધું જોઇને તે મુસાફર હાંફતો હાંફતો ઉપર પહોંચે ત્યારે તેને માટે નથી સગવડ બેસવાના બાંકડાની કે નથી સગવળ પીવાના પાણીની. હા અહીયાં ભીખ માગતા ભિખારીઓના ત્રાસની જરૂર સગવડ છે. આ પરિસ્થિતિ છે આપણા વારસારૂપી ઐતિહાસિક દાદા હરિની વાવની.
આથી જ ભારત સરકારે આવા વારસારૂપી ઐતિહાસિક સ્મારકોને બચાવી લેવા માટે, તેના રક્ષણ માટે કડક કાયદો ઘડ્યો અને સજાની જોગવાઇ પણ કરી, તેમજ જે સ્મારકોને રક્ષિત સ્મારક તરીકે ઘોષિત કરવામાં આવ્યાં છે, તેની દેખરેખ માટે ચોકીદાર રાખવીની જોગવાઇ પણ પરંતુ આ દાદા હરિની વાવમાં ભારત સરકારના પુરાતત્ત્વ ખાતા દ્વારા ચોવીસ કલાક સ્થાયી ચોકીદાર રાખવાને બદલે ઑફિસ ટાઇમે હાજર રહેતો એક ચોકીદાર રાખવાને કારણે આ વાવ કોણે અને ક્યારે બંધાવી તેનો ઇતિહાસ વાવમાં લાગેલી સંસ્કૃત તથા અરબી ભાષાની તકતીઓ પરથી મળે છે.
ગુજરાત તેની સ્થાપત્યકળા માટે ખૂબ જ જાણીતું અને તેમાંય વાવો માટે તો ખાસ. આ વાવોની રચના સૂર્યની પ્રચંડ ગરમીથી ઠંડક મેળવવા, પ્રવાસથી થાકેલો મુસાફર તેમાં આરામ કરી ભોજન લઇ શકે તે માટે તથા તકસ્યો માનવી આ વાવમાં આવી પોતાની તરસ છીપાવી શકે તેવા પરોપકારી આશયથી કરવામાં આવતી હતી. ગુજરાત જેવી અને જેટલી સુંદર વાવો ભારતના કોઇ જ પ્રદેશમાં નથી.
આ વાવ સુલતાન મહમુદ બેગડાના અંતઃપુરની કોઇક આગળ પડતી હરિર નામની સ્ત્રીએ બંધાવી હતી. આ બાઇ હરિરની સુલતાનના અંતઃપુરમાં ઘણી જ લાગવગ હશે તેમ આપણને સંસ્કૃત શિલાલેખમાંના "સર્વાધિકારિ" શબ્દ પરથી લાગે છે. આ બાઇ હરિર સુલતાન મહેમૂદ બેગડાની પોતાની અથવા એના કોઇ મોટા શાહજાદાની ધાવ માતા હશે એમ એની આગળના 'દાદા' શબ્દ પરથી લાગે છે. આ બાઇ હરિરે હરિરપુર વસાવ્યાનું લેખમાં લખ્યું છે જે અમદાવાદ નગરના ઇશાન ખૂણામાં આવેલું હતું. આ જ હરિરપુરમાં તેણે સંવત 1556ના પોષ સુદ-13ને સોમવારે એટલે કે 15 ડિસેમ્બર 1499ના રોજ 84 લાખ મનુષ્ય, પશુ, પક્ષી આદિની તૃષાના નિવારણ અર્થે આ વાવ બંધાવ્યાનું શિલાલેખમાં લખ્યું છે. આ વાવ બાંધવા પાછળનો કુલ ખર્ચ 3,19,000 મહેમુદી થયો હોવાનું જણાવ્યું છે તથા આ વાવની જોડે એક સુંદર ફળનો બગીચો તથા મસ્જિદ બંધાવ્યાની વિગત પણ જોવા મળે છે. આ વાવ એક મુસલમાન કારભારી મલીક બીહામંદની દેખરેખ નીચે હિંદુ સ્થપતિ ગજ્જર વૈસ સુથાર વીરા તથા તેના સહાયક સુથાર દેવાએ બાંધી હોવાની વિગત પણ જોવા મળે છે.
આ વાવની કુલ લંબાઇ 241 ફૂટ છે તથા 16 ફૂટના અંદર મંડપો છે. તેમાં આવેલા અષ્ટકોણ કૂવાનો અંદરનો ચોરસ ભાગ 24 ફૂટનો છે. આ વાવના થાંભલાઓ સાદા છે અને તેમાં ગોખ છે. જેમાં મોર, પ્રાણીઓ અને હંસની આકૃતિઓ કોતરવામાં આવી છે.
આ વાવમાં મુખ્ય પ્રવેશદ્વારે પગથિયાંઓથી તથા છેડાના ભાગે છેક ઉપરથી અષ્ટકોણ કૂવા આગળ ગોળફરતી નાની સીડીઓ દ્વારા આવી શકાય છે. આ સીડીઓના કઠેરા પણ કોતરણીથી ભરપૂર છે. વળી આ વાવની બાજુ ધસી ન પડે તે માટે નીચેના ખંડોની બાંધણી ખૂબ જ મજબૂત કરવામાં આવી છે.

કાચ-લોખંડ અને કોંક્રિટનાં જંગલોમાં ફેરવાઇ રહેલા અમદાવાદનું તાપમાન હજુ લોકોને દઝાડશે

અમદાવાદ, 21મી સદીની સૌથી વિકરાળ જો કોઇ સમસ્યા હોય તો તે ગ્લોબલ વોર્મિંગ કે શીતયુગનાં એંધાણ ગણી શકીએ. છેલ્લા 10 વર્ષનાં વૈશ્વિક વાતાવરણનો અભ્યાસ કરીએ, તો સ્પષ્ટ થાય છે કે, જ્યાં અગાઉ કદી વરસાદ પડતો નથી થઇ, ત્યાં બરફવર્ષા થઇ રહી છે. જ્યાં તાપમાન સમશિતોષ્ણ રહેતુ હતું. ત્યાં ઉષ્ણ તાપમાન નોંધાયું છે. જ્યાં મહત્તમ વરસાદ થયો હતો. ત્યાં વરસાદનું પ્રમાણ ઘટી ગયું છે, અને જ્યાં વરસાદનું પ્રમાણ નહિવત હતું, ત્યાં ઢગલો વરસાદ પડી રહ્યો છે.
આ તમામ ભૌગોલિક વાતાવરણમાં ફેરફારો અંગે ચર્ચા માટે કોપનહેગનમાં મળેલી વિશ્વનાં દેશોની બેઠક આમ તો કોઇ ખાસ નિર્ણય વિના સમાપ્ત થઇ ગઇ હતી. તેનાં કારણો ઘણાં છે. પણ એક વાતની નોંધ લેવાઇ કે વિકશીત અર્થતંત્ર ધરાવતા દેશો દ્વારા હવા-પાણીના અઢળક પ્રદુષણને કારણે 'ગ્લોબર એટમોસફિયર'માં અભૂતપૂર્વ ફેરફારો નોંધાય છે. તેને વૈજ્ઞાનિકો 'બ્લેક હોલ' તરીકે ઓળખે છે અને આ તમામ પરિબળોને કારણે ભારત સહિત વિશ્વનાં દેશોનાં હવામાનમાં અભૂતપૂર્વ પરિવર્તનો જેટલા છેલ્લા 10 વર્ષમાં નોંધાયા છે, તેટલા વિતેલા 50 વર્ષમાં પણ નોંધાયા નથી. બીજી બાજુ એન્ટાર્ટિકાની હિમશીલાઓ અભૂતપૂર્વ રીતે ઓગળી રહી છે. જેને કારણે સમુદ્રની સપાટી ઉપર આવી રહી છે. અલબત્ત અત્યારે જો હાલ આપણે અમદાવાદનાં વાતાવરણમાં પ્રદુષણની માત્રાનો વિચાર કરીએ તો વિતેલા દાયકાઓની તુલનામાં છેલ્લા 10 વર્ષમાં શહેરનાં વાતાવરણમાં બિન આરોગ્યપ્રદ કાર્સિનોજીક (કેન્સર જન્ય) તત્ત્વોનું પ્રમાણ પ્રતિદિન વધી રહ્યું છે. છેલ્લા પંદર દિવસથી શહેરમાં ટોક ઓફ ધ ટાઉન બનેલ અતિશય ગરમી અને ઉંચા તાપમાનવાળા વાતાવરણથી આજે પણ અમદાવાદીઓ પરેસેવે રેબઝેબ થાય છે. ઉનાળાના પ્રારંભે શહેરનું તાપમાન વધીને 47 ડીગ્રી સુધી પહોંચી ગયું હતું. ત્યારે બાદ ક્રમશઃ તાપમાનમાં ઘટાડો થયો હોવા છતાં હવામાં ગરમીનું પ્રમાણ દઝાડતુ રહ્યું છે. શહેરના આ મુજબના તાપમાન માટે પર્યાવરણવાદીઓ અનેક પરિબળો જવાબદાર હોવાનું બતાવે છે. જેમાં સૌથી મહત્વનું શહેરમાં ફેલાતું પ્રદુષણ છે.
જો આ પ્રદુષણ પર બ્રેક નહીં લાગે તો એક દિવસ શહેરનું તાપમાન 50 ડીગ્રીએ પહોંચી જશે. પંદર દિવસ દરમ્યાન શહેરમાં તાપમાનમાં વધારો ઘટાડો ચાલુ રહ્યો હતો. જેમાં તાપમાનમાં એકાએક વધોરો થઇને 47 ડિગ્રી તાપમાન થઇ જતા પર્યાવરણના જાણકારો ચોકી ઉઠ્યા હતા. આ માટે પર્યાવરણશાસ્ત્રીઓ કોંક્રિટના જંગલો વાહનોની સંખ્યા કુદકે ને ભુસકે વધી રહી છે. ડાઇંગ હાઉસો, ફેકટરીઓની સંખ્યામાં પણ થઇ રહેલા વધારાને જવાબદાર ગણે છે.
વધતા જતા તાપમાન માટે પર્યાવરણ શાસ્ત્રીઓ મહત્વના પરિબળ અંગે જણાવે છે કે, નોંધાયેલા આંકડા મુજબ હાલ શહેરમાં નાના-મોટા મળી 4-5000 બિલ્ડીંગો છે.
જેમાં દસ માળથી કે વધુ માળવાળા બિલ્ડીંગોનો આંકડો 2000 જેટલો છે. તો લોરાઇઝ બિલ્ડીંગોની સંખ્યા 3000 છે. પર્યાવરણવાદીઓ આ બિલ્ડીગોને તાપમાન પર થતી અસરો માટે જવાબદાર ગણી જણાવે છે કે આવા બિલ્ડીંગોનું સ્ટ્રકચરનું એવું હોય છે કે તાપ પડે એટલે બિલ્ડીંગો ગરમી શોષી લે. જ્યારે ગરમી ઉંચા દબાણવાળા વાતાવરણમાં પહોંચે છે ત્યારે ઉપર કાર્બેન ડાયોક્સાઇડનું પ્રમાણ એટલું બંધ હોય છે કે ગરમી ભેજવાળા પ્રવાહમાં જઇ શકતી નથી. શહેરમાં વધતા જતા તાપમાન માટે પર્યાવરણ શાસ્ત્રીઓ બીજા એક મહત્વના પાસાને જવાબદાર માને છે તે શહેરમાં કુદકે ને ભૂસકે વધી રહેલી વાહનોની સંખ્યા હાલ શહેરના રસ્તાઓ પર 35 લાખથી વધુ વાહનો દોડી રહ્યા છે. જેમાં 25 લાખ મોટર સાયકલ, 5 લાખ મોટરકારો તથા 1,25,000 રીક્ષાઓ માર્ગો ઉપર દોડે છે.

જેનો એલોપથીમાં કોઇ જ ઉપાય નથી, એ બિમારી આયુર્વેદ મટાડી શકે છે

By ENN, સુરત, યુનિ.માં બાપાલાલ વૈદ્ય બોટનીકલ રીસર્ચ સેન્ટર'માં રોગ આધારિત વનૌષધિ ઉપર કેવા સંશોધનો થયા છે. એ પણ જાણવા જેવું છે. ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ બાયોસાયન્સના ડીન ડૉ. મીનુ પરબીયાએ જણાવ્યું હતું કે ઔષધીય વનસ્પતિ હેઠળ આજપર્યંત યુનિવર્સિટીમાં 31 શોધનિબંધો (પીએચ.ડી.) થયા છે. જેમાં હાઇપર ટેન્શન (બ્લડ પ્રેશર) પર ડૉ. હીના ઠાકાર, દાંત મ્હોંના રોગો પર ડૉ. સ્મિતા પાઠક, સોરાયસીસ-ચામડીના રોગો પર ડૉ. ફાલ્ગુની શેઠ સ્પોન્ડીલાઇટીસ ઉપર ડૉ. હિરલ ઉપુર (સ્પોન્ડીગો નામક અકસીર દવા બનાવી છે), મેલેરીયા માટે ડૉ. ફરઝીન પરબીયા (જેમણે આંકડામાંથી મેલેરીયાની દવા બનાવી છે) તદ્ઉપરાંત સાઇનોસાઇટીસ (નાકનો રોગ, સસણી, સાયનસ) ઉપર ડૉ. હેમાંગીની શુકલએ પણ અદભૂત સંશોધન કર્યું છે. એમણે એક સળી વિકસાવી છે. ઋષિ ચરકના સમયની બે પદ્ધતિ નવાન નસ્ય તથા ધુમ્રનસ્યનો ઉપયોગ કરીને બનાવેલ આ સળી સળગાવીને એનો ધુમાડો ચોક્કસ સમયગાળા સુધી લેવાથી સાયનસ મટી શકે છે.
ડૉ. પરબીયાએ જણાવ્યું હતું કે રોજીંદા જીવનમાં નુશ્ખા રૂપે વાપરી શકાય એવું આયુર્વેદમાં અઢળક છે. દા.ત. હાડસાંકળનો રસ કાઢીને ભજીયા બનાવીને ખાવામાં આવે તો ગરદન પીઠ જકડાઇ જવાનો રોગ (સ્પોન્ડોલાઇટીસ) તરત મટી શકે. એલોપથીમાં આ રોગ માટે માત્ર પેઇનકીલર ઉપરાંત ગળામાં પહેરવાનો પટ્ટો અપાય છે. લેખકો, પત્રકારો, કોમ્પ્યુટર ઓપરેટરો, બેંક કર્મચારીઓને આ રોગની ફરિયાદ રહે છે. જોકે હાડ સાંકળનાં ભજીયા બનાવતી વખતે હાથમાં એચલી બળતરા થાય કે આ ભજીયા ખાવીથી પેટમાં કેટલા બળતરા થશે એવા વિચારે લોકો ખાતા ખચકાય પણ ખરા. પરંતુ હકીકત એ છે કે હાડસાંકળને રાંધી નંખાયા પછી કોઇ બળતરા થતી નથી, એ નિર્દોષ થઇ જાય છે.
જો કે આવી બદી માથાકુટમાં પડવાને બદલે લોકો દવા પસંદ કરે છે એમ ઉમેરતા ડૉ. પરબીયાએ કહ્યું હતું કે હવે આ દિશામાં સંશોધનો થઇ રહ્યા છે. મૂળ વનસ્પતિના સીધા ઉપયોગથી જે અસર રોગ પર થાય છે. એટલી જ અસર જો વનસ્પતિમાંથી પ્રોસેસ કરીને દવા, બનાવ્યા બાદ થઇ શકતી હોય તો સંશોધન બાદ, દવાની ઝડપી પ્રક્રિયા કરીને ઔષધીય વનસ્પતિને વધુને વધુ લોકભોગ્ય બનાવવાનો મુખ્ય હેતુ આ કોન્ફરન્સનો છે.

આપણે આયુર્વેદની તાકાતને અવગણીએ છીએ અને વિદેશીઓ તેની ધડાધડ પેટન્ટ કરાવી રહયા છે


By ENN, ઘર ઓફિસમાં વ્હેંચાઇને જીવતા આજના માણસને છીંક પણ આવે તો ડૉકટર સુધી દોડી જવું પડે છે. આપણે એલોપથી દવાઓ ઉપર નિર્ભર થઇને બે ટીકડી ગળા નીચે ઉતારી ફરી કામે વળગવાની કોશીશ કરીએ છીએ. તાકીદે રાહત કરી આપતી એલોપથી દવાઓની આડઅસર ઉપરાંત રોગને મૂળમાંથી કાયમી રીતે કાઢી શકવાની નહીંવત શકયતાઓ વચ્ચે, આપણું પૌરાણીક આયુષ્ય વિજ્ઞાન (તબીબી શાસ્ત્ર), આયુવિજ્ઞાન એટલે કે આયુર્વેદ... આજે પણ અડીખમ છે.
આયુર્વેદની ધીમી અસર એટલી તો મજબૂત છે કે વિદેશીઓ યોગ અને આયુર્વેદ (યોગા એન્ડ આયુર્વેદા) તરફ વળી રહ્યા છે. લીમડો, હળદર સહિતની ઔષધીય વનસ્પતિઓના પેટન્ટ કરાવી લેવાનું અમેરીકા તથા યુરોપીયન દેશોનું સુવ્યવસ્થિત કૌભાંડ આગળ ન વધે એ માટે દેશના જ એક વિજ્ઞાની ડૉ. મશેલરની કામગીરી નોંધપાત્ર રહી. અમેરિકામાં એક પંજાબી એનઆરઆઇએ હળદરની 4 વિવિધ પેટન્ટ કરવવાની કોશીશને પણ ડો. મશેલસરએ નાકામ બનાવી દીધી હતી. નહીંતર આજે આપણા હળદર જેવી કુદરતી સંપત્તિ સ્ત્રોતો પર અમેરિકાનો માલિકી હક લાગી ચુક્યો હોત. જાણીને નવાઇ લાગશે પણ શ્રી મશેલરના પ્રયત્નોથી લીમડા સહિતની વનસ્પતિઓની સીધી પેટન્ટ કરવવામાં નિષ્ફળ ગયા બાદ, લીમડામાંથી શુ શુ બની શકે? એના ઉપયોગો જાણીને અમેરિકાએ 66 જેટલી દવાઓ બનાવી તેની પેટન્ટ કરાવી લીધી છે.
ભારતમાં ડોશીમાંનું વૈદુ, તરીકે જાણીતા છોડ, વનસ્પતિ, ફળ, ફુલ, વિગેરેથી થતા રોગોના ઘરગથ્થુ ઉપચારો (જાહેર જ્ઞાન) હેઠળ આવરી લઇ ડો.મશેલરે આ લડત ચલાવી હતી. પેટન્ટના કાયદા મુજબ વૈજ્ઞાનિક સંશોધન ભલે ન થયું હોય પણ લોકો પરંપરાગત રીતે વર્ષોથી જાણકારી કરતા આવ્યા હોય એવી 'જાહેર જ્ઞાન'ની વસ્તુને સંશોધનમાં ખપાવી પેટન્ટ ન થઇ શકે. બસ, આ કાયદો બતાવી કાઉન્સિલ ઓફ સાયન્સ એન્ડ ઇન્ડસ્ટ્રીઅલ રીસર્ચના ડિરેક્ટર જનરલ ડો.મશેલરે ભારતીય વનૌષધિઓ ઉપર અમેરિકા યુરોપની પેટન્ટના થતી માલિકી અટકાવવામાં સફળતા મેળવી હતી.
દરેક ભારતીયે એમના ઋણી બનવું પડે, એવી એમની મહેનત હતી, અન્યથા આજે આપણે લીમડો, હળદર જેવી વનસ્પતિનો ઉપયોગ વિદેશીઓ કહે એમ કરવો પડત.
આગામી જુન માસમાં તા.9 તથા 10 દરમ્યાન વીર નર્મદ દક્ષિણ ગુજરાત યુનિવર્સિટી (ડિપાર્ટમેન્ટ ઓફ બાયોસાયન્સ)ના યજમાનપદે શહેરમાં બે દિવસીય રાષ્ટ્રીય કોન્ફરન્સનું આયોજન હાથ ધરવામાં આવ્યું છે. સવારે 9-30 થી સાંજે 7 સુધી ચાલનાર આ કોન્ફરન્સમાં મદ્રાસ, કેરળ, શિલોંગ, બંગાળ, મધ્ય પ્રદેશ, ઉત્તર પ્રદેશ સહિતના રાજ્યોમાંથી 300 જેટલા વનસ્પતિ પ્રેમીઓ, સંશોધન, તજળો, વિદ્યાર્થીઓ ભાગ લેશે. આ માટે સીટીલાઇટ રોડ સ્થિત તેરાપથ ભવન નિશુલ્ક ધોરણે યુનિવર્સિટીને ફાળવાયું છે. જેમાં યુજીસી દ્વારા 1 લાખની ગ્રાંટ ફાળવવામાં આવી છે.
ઔષધીય વનસ્પતિ દેશનો સંપત્તિ સ્ત્રોત વિષય સંલગ્ન મુદ્દાઓ ઉપર ચર્ચાઓ, ઉદ્બોધનો સહિત પ્રેઝન્ટેશન, સંશોધનો રજૂ થશે. મેડીસીનલ પ્લાન્ટસ ક્ષેત્રે દેશના 7 થી વધુ ટોચના તજજ્ઞો આ નેશનલ સીમ્પોઝીયમના વકતા રહેશે.